🔶مهدی بازرگان و نقد مخیال اجتماعی ایرانیان، مسئله دشواره امروزین

✍️محمد عثمانی

📌 بازرگان در پیش از انقلاب اسلامی، در مقام روشنفکر عرصه عمومی، دو نقش انتقادی و اندیشیدن به دشواره‌های جامعه ایران فعالیت می‌کرد. کنش اصلاح‌طلبانه او در مواجه با امر قدرت و رویکرد انتقادی در بازخوانی بافتار اجتماعی که در سخنرانی‌ها و نوشته‌ها نمایان میشد از این موضع روشنفکری بر می‌خواست.

📌مهدی بازرگان در مقام کنش اجتماعی از موقعیت روشنفکر حوزه عمومی هم به فکر در دشوارههای اجتماعی و سیاسی همت گمارد و هم به نقد بافتار اجتماعی ایرانیان و ریشه بسیاری از خوی و منش آنان پرداخته است. این توجه بازرگان از افق معنایی دنیای مدرن صورت می‌گیرد.

📌ایرانیان از دویست و اندی سال گذشته، هنگامی که تحت تأثیر امواج مدرنیته قرار گرفتند؛ با دوگانگی در فکر و فرهنگ روبرو شدند. نخبگان اجتماعی در شرایط فکری و فرهنگی متأثر از دنیای مدرن با جامعه ایران و بنیانهای فرهنگی و فکری سنتی روبرو میشدند. روشنفکران در صدد بودند با نوسازی در ساختار حکومتی، فرآیند اصلاح و هدایت جامعه به سمت دنیای مدرن را آغاز نمایند. اما دیری نپایید، جامعه‌ای با مخیال اجتماعیِ دینی – سنتی، ریشه‌دار در عمق تاریخ گذشته در تعارض با خواسته‌ها و ارزشهای روشنفکران حاضر در ساختار حکومتی و حوزه عمومی قرار گرفتند.

📌اوج این تعارض را به صورت عیان در دوره رضا شاه دیده شد؛ زیرا تخم گیاه مدرنیته کاشته شده با نهضت مشروطیت، در فرآیند اثرگذاری از بالا و ساختار حکومتی، در این دوران، در صدد تحول در مخیال اجتماعی و کنش عمومی برآمدند. حضور افرادی اندیشمند، همراه با محمد علی فروغی، نمودی از تلاش دستوری از جانب قدرت برای نوسازی جامعه بوده است. در کنار این گروه، اندیشمندان و روشنفکران در بدنه اجتماعی حضور داشتندکه به نقش راستین خود مبادرت می‌ورزیدند. مهدی بارزگان، وامدار این روشنفکران حوزه عمومی بود که در دوره پهلوی دوم به ایفای نقش خود اقدام کرد.

📌بازرگان با طرح پرسش چرا ملتها پیشرفت کردند و ایران از مدار تحول و پیشرفت خارج مانده است به واکاری ریشه‌های عقب ماندن ایران از چرخه تمدنی مدرن میپردازد. بازرگان با توجه به شیوه زندگی ایرانیان در طول تاریخ، ریشه اصلی عدم توسعه یافتگی را به شیوه کسب درآمد و تنظیم روابط اقتصادی ایرانیان توجه می‌دهد. وی شیوه زراعتی را الگوی شکل دهنده ما میدانسته است.

📌کشاورزی در سرزمینی نیمه خشک با بارانهای فصلی ناموزون و خشکسالیهای متعدد در کنار عوامل پیش گفته چون هجوم اقوام و در مسیر تجاری برای رسیدن به ملل دیگر، ناأمنی همراه با ذهنیت کوتاه مدت و منقطع را بوجود آورده است. از زمانی که امواج مدرنیته در فرآیند مشروطیت به ایران رسید، با گسترش شهرها، میبایست سبک زندگی انسان ایرانی متحول میشد؛ یعنی از زراعت به توسعه صنعت میرفتند. اما در واقع شهرها گسترش یافتند؛ ولی روستاها بر شهرها مسلط بودند. چرا که روستا مولد و شکل‌دهنده منبع ارزتزاق ایرانی بوده است. هر فردی که به روستا مهاجرت میکرد، در پشت سر خود منبع تولید و درآمد را در روستا میگذاشت و شهر از لحاظ تولید وابسته به روستا بود.

📌امری که در انقلاب اسلامی نمود عینی یافت. اصلاحات ارضی در تصور طراحان و شاه به انقلابی در فرآیند توسعه یافتگی ایران قلمداد میشد. اما بی‌توجهی به تاریخ اجتماعی و عدم شناخت فکری و فرهنگی ایرانیان، به بستری برای انقلاب تبدیل شد.

📌سؤال مهم دیگری که بازرگان میپرسد که چرا ملت ایران با تاریخ مبارزاتی دویست ساله برای زوال استبداد و استیلاء، نتوانسته از آن رهایی یابد؟ پاسخی که وی به این سؤالی اساسی می‌دهد از موضع توجه به مناسبات برسازنده روابط اجتماعی، فکر و فرهنگ عامه است. نکته کلیدی در این بحث، این است که استبداد در یک جامعه، برآیند وضعیت فرهنگی آن است. در ایران همان مؤلفه‌های برسازنده مخیال اجتماعی – دینی، خود عامل شکل‌دهندگی به استبداد در ساختار قدرت و پذیرش استیلاء است.

📌بازرگان به درستی بر چالش اصلی جامعه ایرانی در این دویست سال انگشت میگذارد. وی استبداد در حاکمیت مرکزی و پذیرش استیلاء خارجی را مطرح میسازد. البته استیلاء خارجی مدنظر بازرگان، همان استعمار بوده است؛ امری که در ایران، هیچگاه به صورت مستقیم سایه نیانداخت.

📌این نگاه تحلیلی بازرگان در پیش از انقلاب و در فرآیند حرکت انقلابی جامعه آنها را بیان میکرد. اما در حقیقت مخیال اجتماعی و دینی ایرانیان در مسیر انقلاب گوش شنوایی برای توجه به این نقدها نداشت. توجه به این نقدهای اساسی، میتوانست جامعه را در معرض پالایش فکری و فرهنگی قرار دهد.

https://B2n.ir/d78300

@bonyadbazargan

مجموعه فایل‌های صوتی سخنرانان پنل تخصصی فرهنگ سیاسی ایرانیان «هجدهمین همایش سالانه انجمن علوم سیاسی ایران»

دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران - اول اسفند ماه ۱۴۰۳

https://www.instagram.com/reel/DEN5pGVydkH/?igsh=MWZpN2pwZmJrMnN3Zw==

‍ ?نگاهی به زوایای تفکر سیاسی محمد باقر صدر

*?تداوم بخش نواندیشی نائینی*

?محمد عثمانی

?محمد باقر صدر از نواندیشان عرصه فقه بود. توجه به میراث علمی دنیای جدید در برسازی نظام دانایی او تاثیر بسیاری داشته است. به ویژه وی با اتکاء به دستاوردهای بشری در زمینه سیاست، نوآوری های نوینی در عرصه حکومت اندیشی اسلامی ایجاد کرد. این رویکرد نوین صدر را باید در ادامه اندیشه نائینی تصور کرد. وی در طول حیات خود سه دیدگاه مختلف را در باب حکومت اسلامی مطرح ساخته است. اما آن چه برای ما دراین مقاله ملاک تحلیل قرار دارد ،آخرین دیدگاه صدر است. آخرین نظریه صدر تحت عنوان خلافت مردم ونظارت مرجعیت عرضه شده است. این نظریه در اواخر عمر ودر آستانه پیروزی انقلاب اسلامیمطرح کردند. سعی او در این نظریه ارائه الگوی جمهوری با ماهیتی اسلامی است. لذا با تکیه بر دیدگاههای اولیه خود (حکومت انتخابی و ولایت عامه فقیهان) این سیستم را طراحی می کند.

?صدربا چند پیش فرض مذهبی به سراغ امر حکومت می رود. وی در ابتدا قدرت مطلق را از آن خداوند می داند،که بر همه چیز سلطه وسیادت دارد. آدمی نیز از هر گونه سلطه غیر از خدا آزاد ورها است.از آن رو که خداوند عادل است از ظلم وستم وهمانندی با سلطنت های بشری به دوراست.این خداوند در کتاب خود انسان را به عنوان خلیفه خود بر زمین قرار داده است،که حاکم بر سرنوشت خود واداره کننده امور جامعه انسانی ،سیاست وتدبیر منزل باشد. اما انسان مختار نیست که این بار امانتی را هرگونه که بخواهد مورد تصرف قرار دهد؛بلکه بید حکومتی مبتنی بر احکام اسلامی به حق وعدل رفتار ومصالح نوع بشر را مد نظر قرار دهد.

? صدر شریعت اسلامی را به عنوان منبع اصلی قوانین اساسی وعادی حکومت اسلامی می‌داند. صدر نیز بر سنت پیشینیان خود قائل به عدم ولایت فقها در امر سیاست بود.تنها وظیفه نظارت را برای فقها در امر حکومت قائل بوده است.وی پیامبران وامامان را منصوبان از جانب خدا می داند،که ولایت آناندر همه امور ساری وجاری است.اما در عصر غیبت امام معصوم ،مراجع تقلید ناظران عصر هستند.یعنی مراجع صالح تقلید که از سوی شارع شرایط آنها اعلام شده،تعیین نوع شده اند تا در عصر غیبت کبرا امام معصوم ناظر ومشرف بر امور باشند.

? صدر تنها در یک زمان آن هم در دورانی که جامعه تحت سیطره طاغوت است،دامنه این نظارت را گسترده می کند و وظیفه خلافت مردم را به دوش مراجع می نهد.وی استدلال می کند،که چون ذی حق تون بهره برداری از حق خود را ندارد ،مراجع صالح به احقاق این حق الهی باید اقدام نمایند.بستر سازی برآی احقاق حقوق انسان ها توسط خود انسان ها از وظایف وتکالیف مراجع تقلید قلمداد می شود.زیرا وظایف مراجع در عصر غیبت بسی سنگین تر از زمان برپایی حکومت اسلامی است.چرا که زمانی که مردم تحت زعامت فقیه یا مرجع صالح از سلطه طاغوت خارج شوند،خلافت عامه الهی به مردم منتقل می شود.اما هنگامی که مردم در ذیل سلطه استبداد هستند،این وظیفه مراجع است که نهضت را آغاز و زمینه رهایی را مهیا سازد.

?صدر خلافت مردم با نظارت مرجعیت را جمهوری اسلامی می نامد،که مقید به قانون اساسی است؛زیرا که شرع برنهاد دولت ومردم بطور یکسان سیطره دارد.از آن جایی که مرجعیت نیز یک نهاد است،قوه قضائیه باید زیر نظر نهاد مرجعیت ایفا وظیفه کند.این تنها ارگانی است که خارج از خلافت مردم قرار دارد.این امر زمینه تفکیک قدرت واسلامیت قدرت سیاسی را تضمین می کند.

?در صورت مقایسه دو نظریه صدر ونائینی در می یابیم،که صدر بر خلاف نائینی حقوق سیاسی مردم، مستقل از ولایت فقیهان را به رسمیت شناخته است. در این چارچوب نقش مرجعیت نظارتی بوده تا اجرایی،البته نقش مردم در تکوین قوه مجریه کمتر است.چون رئیس قوه مجریه از طرف مرجعیت تائید صلاحیت می شودو آنگاه مردم دست به انتخاب می زنند.نقش مردم در نظریه صدر بیشتر در قوه مقننه متبلور است.زیرا مجلس متبلور از آراء عمومی مردم است وبا اعمال نظارت در قانون گذاری خواست مردم را به قانون تبدیل می کند.

?صدر با بهره گیری از دادهها ی دنیای جدید ،حکومت جمهوری اسلامی را ترسیم می کند،که اصول مذهبی سنتی را با مولفه های دولت مدرن همراه سازد.قدرت در این اندیشه توسط قانون ومردم تحدید می شود.سازوکارهای مهمی چون اصل انتخاب حکمرانان،رای گیری،تفکیک قوا،آزادی های مردمی،بالندگی جامعه مدنی مستقل از دولت و اصل پاسخگویی ومحاسبه پذیری در این سیستم تامین می گردد.نقش مراجع وفقها در این سیستم نظارتی بوده و قدرت معنوی آنان چندان در توزیع قدرت دخیل نیست.

?متن کامل این مقاله را می‌توانید در شماره پانزدهم سیاست‌نامه مطالعه کنید.

?@goftemaann

هیچ چیزی در این هستی، معادل واژه مادر و زیبایی آن نیست. حتی واژه های الله، خدا، God در مادر معنا و تجلی دارد.
آه از حسرت دیدار آخر که نمی توانی برای یک لحظه مادر در آغوش بگیرم.
من هیچگاه آن کسی که این لحظه حسرت را در دل هزار فرد گذاشت را نمی بخشم.