بەرهەمی نوێ 🆕

ناوی پەرتووک : سێگەڵا
نووسەر: ڕامان غەفووری
بابەت: غەزەلی کوردی

بەرهەمی نوێ 🆕

ناوی پەرتووک : سەرەتا
نووسەر: ڕامان غەفووری
بابەت: زمانی کوردی

بەرهەمی نوێ
(بەزوویی)

ناوی پەرتووک : سێگەڵا
نووسەر: ڕامان غەفووری
وەشان: نشر بیریار
بابەت: غەزەلی کوردی

بەرهەمی نوێ
(بەزوویی)

ناوی پەرتووک : سەرەتا
نووسەر: ڕامان غەفووری
وەشان: نشر زانکۆ
بابەت: زمانی کوردی

هاوڕێیان و هاووڵاتیانی بەڕێز!

ماوەیێکە هەڵمەتێک بۆ کۆکردنەوە و تۆمارکردنی ناوی شار و گوند و شاخ و شیو و دەشت و کانی و هەموو جێ و شوێنێکی کوردەواری دەستی پێ کردووە تا ئەم ناوانە کە دەتوانن لە ئێستایش و داهاتوویشدا یارمەتیدەری ڕاستکردنەوە و لکۆڵینەوە فەرهەنگی و مێژووییەکان بن وەک خۆیان بمێننەوە و بە هیچ شێوەیەک نەگۆڕێن و بەلاڕێدا نەبرێن، دیارە ئەم کارە کاری کەسێک و دووان و سیان و دە و بیستیش نییە، ئەم کارە هەرەوەزی(کاری تیمی)ی زۆر بەربڵاوی پێویستە و دەبێت هەمووان زۆر بەرپرسانە بۆی هەستن و هەرکەس لە ئاستی خۆی و لە گوند و ناوچەی خۆیەوە دەست پێ بکات و بۆ ئەم کارە لە بیروبۆچوونی خەڵکی تری ناوچەکە و بەتایبەتیش لە ڕای بەساڵاچووان بەباشی کەڵک وەربگرێت بۆ ئەوەی ناوەکان دوور لە هەڵە و چڕوپڕ بن. پاشان دەتوانن ئەم ناوانە یا بۆ گۆڤاری بەیان یا بۆ من( @ramanghafuri ) و هاوڕێیانی تر( @Naderpoor_L و @lutfiniya و @Esmail_shams و @irajmoradi و ... )بنرێن تا ئێمەیش لە داهاتوودا هەر بە ناوی خۆتانەوە لە دووتوێی گۆڤارەکان و دواتر پەڕتووکێکدا بڵاویان بکەینەوە، ئەم ناوانەی خوارەوە نموونەیەکن لە کۆکردنەوەی ناوی شوێنەکان کە من خۆم زۆر بەوردبینی و هەستیارییەوە کۆمکردوونەتەوە، ئێوەش دەتوانن هەر بەم شێوە ناوەکان کۆکەنەوە، تەنانەت ئەگەر شارەزاییتان هەبێت دەتوانن لە سەر گوگڵ مەپیشدا تۆماریان بکەن:

ناوی کێو و کانی و دەشت‌ودەری گوندی «ئاخکەن»ی نێوان سەقز و بۆکان:

کێو و تەپ و گردەکان:
شاخەگەورە، کێوەگەورە، هەواری سوارە، هەوارەبەرزە، بێژنگبەسەر(بەشی زۆری هی قارەوایە)، پیربەشیر، پیرمحەمەد، هێلانەقاڵاو، بەردەهەنگ(بەشی یازیبڵاخییە)، خێڵتەپە، باڵوقایە، هەنگاوە گەورە، سەنگەرەکە، کێوەبەرداییلە، بەردەڕەشە، تەپی جافر، پەچەڕەش، کێوەشارەزوورە، تەپەلۆگەنایی، کێوی قەڕەوڵخانە، کەلی مەرقەرەنی، دێمەسووتاو، تەپی سەلیم‌دۆینەخۆر.

مەزراکان:
قافڵەڕێ، بێستانجاڕ، ئاشەجۆ، گوڵان، شۆڕیجە، دۆڵان، کۆرگەکە، دەراو، دەشتی شاجۆ، شارەزوورە، تاقەدار، گوێزەکە، دەشتی کارێزە، سێوەتاڵ، پردەبەردینە، کەلی قەبران، لێژەسوور، شیوی کەریم‌کوژراو، بەردەکان، قەوخ، مێرگەسیر، شیوی هەرێز، شیوی مێوان، شیوی شیرین، شیوی شەوەستێر، شیوی خانم گەورە، شیوی کارێزە، ئەستێری گەورە، چەتان، مەولامژی، تەختەی شاکەرەم، گردەکە، کونەمار، کونە گورگ، کونە کتک، کونە ڕێوی(بەشی زۆری هی چەکوشەیە)، پەینەبڕە، کەننەسوورە، سپیکەن، زیخەشین، گەڕاو، باریکان، کەللی سەرا، دێ کۆن(١)[ ئەم دێ کۆنە کە لە بناری باڵووقایەدایە ناوە پێشوەکەی نازانرێت]، دێ کۆن(٢)[ئەم دێ کۆنەیان کە دەکەوێتە بەری سەییاوا پێشتر ناوی میانگ بووە)، چناران، حەوکانیان (حەوکانیانی سەروو، حەوکانیانی خواروو)، چاڵی ئاخکەن، کانیباوە، سامانبڵاخی(بەشی زۆری هی چەکوشەیە)، کانیباخ، دەشتی گڵەڕەنگە، گڵەجان، دوڕێیان، شەخسەکەوچک، شەخسەپەڕۆ، قەڵای بیوخان، پردەچکۆل، دووچۆمان، وسەینخان، بەردەشینە، گاقڕان(بەشی زۆری هی یازیبڵاخییه)، قامیشێر(بەشی زۆر هی یازیبڵاخییە)، گۆمی پیاوان، بناوانی ئاشەجۆ، بناوانی سەرجۆ، مۆڵی گایەل.

کانییەکان: (ناوی زۆربەی کانییەکان ناوی دەشت و مەزرایشن):
کانی گردەڵان، کانی‌هۆبەتوو، کانی‌مامۆیسی، کانی‌باوە، کوێرەکانی، کانی‌پلووسکان، کانی‌کوورە، کانیی حەمەگوڵێ، کانییەساردە، کانی‌دەمکەل، کوێرەکانی، کانی‌گەورە، کانی‌قاڕەشە، کانی‌زڵێخا، کانی‌‌چاوەستێر(چاوەستێرە)، کانی‌درۆزنە، کانی‌سماییلە، کانی‌گونجان، کانیی مچەکووڕ، کانی‌پەچە، کانی‌کەماڵ، کانی‌ماران، کانی‌مەلا، کانی‌چکۆل، حەوکانیان، کانی‌باخ، کانی‌چەتان، کانیی کاڕەحیم.

گوندەکانی دراوسێ و دەوروبەر: یازیبڵاخی، ئەحمەداوا، سەرکەل، سونج، مەرخوز، هەرمێلە، هەبەکی، چەکوشە، مەرقەرەنی، سەییاوا، ئاڵتوونی سەروو، قارەوا، سەرا، سەرچاوە.

کۆکردنەوە: ڕامان غەفووری

⭕️ واژەهایی کە ریشە در زبان کردی دارند (10)

١۵٢ گنج کنز
واژەهای کنز عربی و گنج کوردی و فارسی امروزی بەمعنای دفینە برگرفتە از مصدر گونجان و گُنجاندن(از مصادر جعلی) بەمعنای جای دادن و جای گرفتن است کە بر معنای درچه، فضای توخالی و جوی و لولەی در زیر خاک دلالت میکند، واژەی گنج(گنژ) در زبان پاڵەیی(پهلوی) ساسانی کە همین زبان کوردی و شاخەهای آن است با همین ریخت استفادە شدە، این واژه در پهلوی مانوی گنز بودە و سپس بەصورت کنز، غنز، خنز هم در زبان عربی وارد شدە است

١۵٣ گنجە
واژە گنجه بەمعنای کمد و قفسە اشاره بە گنجاندن، جای‌دادن و جای گرفتن اشیا از جملە لباس، گنج و زیورآلات دارد، گنجە بەعنوان اسم کە هنوز هم در ایلام، لرستان، کردستان، آذربایجان و دیگر نقاط ایران نام مکانهای متعددی هست، بە گنج برمیگردد، شهر معروف و تاریخی گنجە در جمهوری آذربایجان هم کە در گذشتە کوردنشین و حتی پایتخت حکومت کوردی شدادیان بود منسوب بە گنج است کە اشارە بە جای دفینە(گنج) دارد، ازجمله حکومتهای کوردی کە از قرن دوم تا یازدەهم در این مناطق حکومت میکردند میتوان بە آل حسنویە و حکومت بنی عیاران در زاگرس مرکزی، روادیان و هزبانیان در کُل آذربایجان، موکریان در جنوب آذربایجان، شروانیان و شدادیان در آران و کُل آذربایجان و مروانیان در شمال عراق و جنوب‌شرقی آناتولی اشارە کرد

١۵٤ خزن مخزن، خازن
واژەی خزن عربی از مصدر خزان(تِخزان) کوردی بەمعنای جای گرفتن است، در زبان کوردی خزان هم مانند گونجان مجازا برای جای گرفتن بکار رفتە، حتی برای مفهوم گنجینە هم بەصورت خزِنە بەکار رفتە است کە اشارە بە مکان جای‌گرفتن است، نگرشی هم هست کە خزن و غزن دگرش یافتەی غنز و خنز باشند و همراه غزنه و غزنین به چم گنج، گنجه و گنجین از مصدر گونجان برگردند کە این نگرش هم دور از واقعیت نیست چون محتمل است این دو مصدر در گذشتەهای بسیار دور یکی بودەباشند، خزان پس از ورود بە عربی و صرف در این زبان واژەهای دیگری چون مخزن و خزانه و مخازن را پدید آوردە، واژه های المخزن و مخازن بەصورت almacen(مغازە) در اسپانیایی، magazin در آلمانی و روسی ، magasin در فرانسوی و ... هم نمایان شدەاند کە بعدها واژه مغازە از فرانسوی وارد فارسی شدە و همینگونە چم magazine در انگلیسی به نشریه و مجله دگرش یافتەاست [استفادە از منبع]

١۵۵ الماس
واژەی الماس کە در کردی هَلماس هم تلفظ میشود برخلاف دیدگاه کتاب «مخزن الادویە» کە گویا "ماس بودە و در زبان عربی نشانەی معرفە ال گرفتە"، چنین نیست، این واژە ریشه کوردی دارد و بە مصدر هَلماسین(الماسین) بەمعنای برجستگی، برآمدگی ،بالاآمدگی برمیگردد، ال(هل) از پیشوندهای معروف زبان کوردی برای اشارە بە جهت بالاست، واژەی الماس صدها سال قبل از تاثیر زبان عربی، در زبانهای پهلوی اشکانی و ساسانی almãst (الماست) تلفظ شدەاست کە در قدیم مصدر آن بەصورت تایی یعنی هلماستن(الماستن) هم بودە که واژەی المات، هَلمات امروزی زبان کردی بەمعنای گوی برگرفتە از آنست.

١۵٦ خاص
خاص بەمعنای ویژە کلمەای کوردی است کە پس از واردشدن به عربی صرف شدە و کلمات دیگری چون خواص، مخصوص، خصوصیت و ... از آن ساختەشدە، خاس واژەای بسیار کهن است کە تاریخ آن بە هزاران سال قبل برمیگردد، در اوستا و پهلوی بصورتهای آس، هاس و خاس بەمعنای خوب، درست و همچنین بصورت آسە، هاسە، خاسە بەمعنای خوبی و درستی هم آمدە، واژەهای کهن هُس، هُش و واژەهای امروزی خُش، خوَش، وَش بەمعنای خوب هم با این واژەها همریشەاند

١۵٧ خسرو
خُسرو یا خَسرَو(خَس+رو) همان واژەی خوشرو یا خاسرو(روندە خوب) هست کە قبلا مورفیم خاس بەمعنای خوب، خۆش، خوَش و پیشینەاش را توضیح دادەام

١۵٨ ساعت
ریشەی واژەی ساعت در زبان عربی بە واژەهای کوردی کات و سات (وقت و لحظە) برمیگردد کە تاریخچە آنها هزاران سال قبل است، کات و سات در زبانهای پهلوی و اوستایی و ... هم بەصورتهای کە، کات، هات، هیات، ساگت، سات تلفظ شدەاند کە هنوز هم در زبان کوردی برخی حالتهای آن استفادە میشوند:
کە تۆ هاتی، کاتێ تۆ هاتی (وقتی تو آمدی)، سات به سات (لحظە بە لحظە)، این واژە در آلمانی هم کە ریشە هندواروپایی دارد zeit(سایت) تلفظ میشود

۱۵۹ چاکر ١۶٠ نوکر
واژەهای چاکر(چا+کر) و نوکر(نو+کر) بەمعنای خدمتکار از چا(چاک، خوب) و نو(تازە) زبان کوردی + پسوند فاعلی کَر(کنندە) از مصدر «کرن» بەمعنای خدمتکار و کارکنندەی نو هستند، کر در زبان کوردی در نقش پسوند (البتە اینجا برا فهم بیشتر و با توجە به زبان فارسی از واژە پسوند استفادە شدە وگرنە در خود زبان کوردی با توجە بە دستور زبانش تعریف دیگری میپذیرد) بەوفور استفادە میشود: کارکَر، شَڕکَر، ڕاوکَر، نانکَر، نازکَر، فشَکَر، سیرکَر، یاریکَر، جوانکَر، چاکَر، نۆکَر و ...

۱٦۱ ارس
نام رود ارس با اسر، ارس، هَرَس(اشک و بهمن) همریشە است واژەای کوردی از مصدر کهن ارسیان، رسیان، رشیان(ریختن).

محقق: رامان غفوری

⭕️ واژەهایی کە ریشە در زبان کردی دارند (9)

١٣٩ شُمال
واژەی شُمال یا شیمال همان واژەی شَمال زبان کوردی در معنای اصلی باد گرم جنوب بە شمال(north) هست، این واژە کوردی از شَ(شە، شێ) بەمعنای رطوبت و پسوند مال بەمعنای روبندە ساختەشدە کە دراصل معنای روبندە رطوبت یا خشک کنندە رطوبت میدهد کە خاصیت این نوع باد جنوبی هست، شَمال کوردی در زبانهای عربی و فارسی دری و ... هم وارد شدە، گسترش معنایی یافتە و بەمعنی سمت شمال (north) هم بەکار رفتە، سمتی کە این باد بسوی آن میوزد و میرود

١٤٠ آرسا
این واژە کە در اوستا بەصورت آرسا، آرشا آمدە و در فاسی نیرومند و قوی معنی شدە و در کتیبەی بیستون هم بەصورت آرشا بەعنوان نام نیای داریوش(دارای وَش) پسر ویشتاسپ و پس از آن ساتراپ هخامنشی مصر و سپس نام والی داریوش سوم هم آمدە واژەای با ریشە کاملا کوردی بەمعنای آتش‌مانند یا آتشگونە است، آرسا از «آر» یا «آېر» زبان کوردی بەمعنای آتش و پسوند سا(آسا)ی این زبان بەمعنای مانند و گونە تشکیل شدە کە معنای آتشگونە، آتش‌مانند (ئارسا، ئارئاسا، ئاېرئاسا، ئاگرئاسا) میدهد، همچنین واژەهای باستانی آرساماس، ارسامس، آرسامسن هم واژەهایی کاملا کوردی هستند کە از آرسا+مَس، ماس، مَسن(مَزن و بزرگ) ساختەشدەاند کە معنای آرسای بزرگ میدهند.

١٤١ آروین
واژەی آروین واژەای کردی بەمعنای آتشین است از آر(آتش، ئاېر) و پسوند نسبت وین کە همانند پسوند ین عمل میکند ساختە شدەاست، پسوند وین در کلمات کوردی دیگری هم از جملە هنگوین(عسل) کە منسوب بە هنگ(زنبور عسل) هست دیدە میشود

١٤٢ آری
واژە آری منسوب بە آر(آتش) هست کە «ی» نسبت گرفتەاست

١٤٣ آریان
واژە آریان یا آگریان کە از آر(آگر، آتش)+ی(نسبت)+ان ساختەشدە درواقع همان واژەی آری است کە نشانەی جمع «ان» گرفتە و اشارە بە آریها(آگریان، مردمان منسوب بە آتش) دارد

١٤٤ آران
آران در زبان کوردی دارای چندین معنی هست کە برخیها مستقیم یا غیر مستقیم با «آر» یا آېر بەمعنای آتش درارتباطند
١.آتشها
٢.گرمسیر
٣.درد ناشی از سوختن و سوزش
و ...

١٤٥ کر
واژەی کَر بەمعنای ناشنوا کە در زبان کوردی، فارسی دری و بسیاری از زبانهای دیگر هم استفادە میشود واژەای کاملا کوردی است، این واژە در زبان کوردی بەصورت مجاز برای ناشنوا بکار رفتە وگرنە دراصل معنای غلیظ میدهد، بەکاربردن کر بەمعنای ناشنوا برگرفتە از این باور است کە در گذشتە معتقد بودند ناشنوایی گاها ناشی از غلیظ شدن مایع درون گوش است باوری کە هنوز هم در میان کوردها وجود دارد.

١٤٦ تگبیر
واژەی تگبیر(تەگبیر) کوردی بەمعنای همفکری و مشورت دارای تکواژهای معین و بامعنایی در این زبان هست کە بەنظر میرسد از «تگ» یا «تک»(با، باهم) + «بیر»(فکر) ساختە شدەباشد و درکل معنای همفکری(تەک یەکتر بیرکردنەوە) دهد:
”گەلی خزم و برادەران تەگبیرێ بکەن لەو کارە“
”ئێوارە تەگبیر سبەینێ باران“
و این احتمال هم وجود دارد تغییریافتەی تدبیر زبان عربی باشد کە نیاز بە پژوهش بیشتری دارد (البتە خود تدبیر هم برگرفتە از دبیره(نوشتە)ی کهن کردی پالەیی است کە وارد دەستگاه صرف عربی شدە)

١٤٧ آخور
واژەی آخور بەمعنای اصطبل کە در زبان کوردی بەصورتهای ئاخوڕ، ئاخووڕ، ئاخوەڕ و ... هم تلفظ میشود در گذشتە هم چنین بودە:  ????- ʾhwl (āxwarr,
این واژه در زبانهای دیگر هم بەصورتهای آخُر در پشتوախո ،(axoṙ) در ارمنی کهن، ახორი (axori), ახური (axuri)در گرجی و ܐܟܘܪ (ʾāḵwar) در سریانی هم وارد شدە، آخور(خور) برگرفته از مصدر خوَردن یا خواردن کوردی فارسی است[استفادە از منبع]

١٤٨ ابهر
ابهر کە در گذشت آوهَر(ئاوهەڕ) تلفظ میشدە از «آو» بەمعنای آب و «هَر» یا «هاڕ» از مصدر هاڕین کوردی بەمعنای آسیاب ساختە شدە، هَر در واژەهای دیگر کوردی ازجملە در زمهَر هم چنین مورفیمی است، یعقوبی جغرافیدان و تاریخدان قرن سوم می‌گوید:
«ابهر شهری مشهور میان قزوین و زنجان و همدان از نواحی جبال است، عجمان آن را اوهَر خوانند، و بعضی از عجم‌ها به من گفتند واژه ابهر مرکب از او به معنای آب و هر به معنای آسیاب است، که درکل معنای آب آسیاب می‌دهد»

١٤٩ اتون
اتون رایج در زبان عربی همان آتون، اَتون و تون امروزی زبان کوردی بەمعنای کورە و آتشدان است

١۵٠ دلقک
دلقک کە اصل آن تلخک میباشد واژەای کوردی است کە هنوز در زبان کوردی کاربرد دارد، در زبان کوردی تلخ بە رنگ مات یا رنگ سیاه مایل بە زرد گفتە میشود، رنگی کە در گذشته دلقکها چهرە خود را بدان رنگها در می آوردند

١۵١ معنا
واژەی «معنا»ی عربی همان «مانا»ی امروزی زبان کوردی است کە طبق دستگاه واجی زبان عربی بکار رفتە و گسترش یافتە است، جهت اطلاع باید یادآوری کنم کە واژەی مانا قبلا هم در زبان کوردی وجود داشتە و در زمان ساسانیان هم ماناک تلفظ میشدە، ورود واژەهای زبان کوردی بە زبان عربی بیشتر مربوط بە دوران حکومت ساسانیان و حتی قبل از آن است کە خود کوردتبار بودند.

محقق: رامان غفوری