? خۆسەنتەری (egocentrism)

? بەشی چوارەم

? ئاشنابوونی دایک و باوک بە خۆسەنتەری لە منداڵەکانیاندا و ڕۆڵی خۆیان لەم بابەتەدا لە ڕوانگەی ژان پیاژەوە

✍ دکتر شیرزاد ضیائی

3⃣ جۆری سێیەم له خۆسەنتەری:
ئەم جۆرە لە خۆسەنتەری لە تەمەنی دوانزە ساڵییەوە دەست پێدەکات و تا تەمەنی حەڤدە ساڵی بەردەوام دەبێت. سەرەتای ئەم خۆسەنتەریە هاوکاتە لەگەڵ گەشەکردنی زیرەکی پوختە. لەم قۆناغەدا هەرزەکار دەست دەکات بە گریمانەکردن و ڕەچاوکردنی ئەگەرەکان وە ئەم توانایە وا لە هەرزەکار دەکات زنجیرەیەک بیرکردنەوە و ئایدیالی نوێ لە مێشکیدا دروست بکات و باوەڕێکی بەهێزی پێیان هەبێت. وە ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەو پێی وایە دەتوانێت بەم ئایدیاڵانە جیهانی دەرەوە بگۆڕێت وە بە گوێرەی پیاژه، تایبەتمەندییەک هەیە بە ناوی "زیندووبوونەوە" لەواندا.
هەرزەکاران نەک هەر هەوڵی سازشکردنی خۆیان لەگەڵ ژینگەی کۆمەڵایەتیدا ئەدەن، بەڵکو هەوڵی سازش‌دانی ژینگە لە گەڵ خۆیاندا ئەدەن؛ بە واتایەکیتر کاتێک هەرزەکارێک دەچێتە ناو ژینگەیەکەوە، بیر لە چالاکییەکانی داهاتووی لەو ژینگەیەدا و ئامرازەکانی گۆڕینیشی دەکاتەوە. بۆیە جیاوازییەکی ڕێژەیی لە نێوان ڕوانگەی خۆی وەک کەسێک کە دەیەوێت پلانی ژیانی دڵخوازی خۆی دابنێت و ڕوانگەی ئەو گروپەی کە تێیدا هەڵکەوتووە، هەیە وە بە بڕوای هەرزەکار، ئەوە ئەوانیتر و ژینگەن کە دەبێ لە بەرژەوەندی دیدگاکانیدا بگۆڕدرێن؛ واتە بیروباوەڕی هەرزەکاران کە ئەنجامدەری چالاکیی چاکسازین. بەڵام ئەوەی وامان لێدەکات هەرزەکار وەک خۆسەنتەر ببینین ئەوەیە کە پێی وایە ئەوانیتریش هەمان بیروباوەڕ و بیرکردنەوەکانی ئەویان هەیە و ناتوانێ قبووڵی بکات کە ئەوانیتر وەک ئەو بیر نەکەنەوە و ئەمانە بیروباوەڕەکان ئایینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری ڕاستەقینە و هتدیان نییە.

◀️ پیاژە پێشنیار دەکات کە بۆ ئەوەی هەرزەکار لەم یۆتۆپیایە دەربچێت کە لە مێشکیدا دروستی کردووە کە دوورە لە واقیع و سەقامگیری نەبێت، پێشنیاری ئەوە دەکات کە دوو کاری گرنگ لەلایەن دایک و باوکەوە ئەنجام بدرێت:

⬅️ ئاشناکردنی هەرزەکاران بە گروپە جیاوازەکانی هاوتەمەن وەکو کۆمەڵایەتی، وەرزشی، گروپە هونەریەکان و هتد، بۆئەوەی جیاوازی تێڕوانینی ئەوانیتر لەخۆیانەوە تێبگەن.

⬅️ ڕێگەدان بە هەرزەکاران بۆ ئەوەی کارێک یان پیشەیێکیان هەبێت، تەنانەت ئەگەر لە هاویندا بەشێوەیەکی نیمچە کاتیش بێت، هەروەها لە قوتابخانەشدا، بە پێدانی بەرپرسیارێتی بە هەرزەکاران و بەڕێوەبردنی بەخۆیەوە جارجارە، دەتوانیت هەنگاوێکی بەسوود بێت بۆ هەرزەکاران بۆ ئەوەی لە خۆسەنتەری دەربچن.

◀️ بە بڕوای پیاژە، دامەزراندن وا لە هەرزەکارەکە دەکات زووتر ئەو دونیای دەروونی و یۆتۆپیای کە بۆ خۆی دروستی کردووە بەجێبهێڵێت و دەست لە واقیعەکانی جیهانی دەوروبەری بدات.
هەرچەندە پیاژە پێی وایە ئەم ئایدیاڵانە هەمیشە خراپ نین و لە هەندێک کەسدا بە درێژایی مێژوو گۆڕانکاریان لە جیهاندا دروست کردووە. بەڵام لەبەرئەوەی ئەم جۆرە بیروباوەڕانە ڕەنگە ببنە هۆی ئازاردانی هەرزەکاران لەلایەن کۆمەڵێک گروپی وەکو توندڕەوی ئایینی، سیاسی، کۆمەڵایەتی و هتد، لە ئەنجامدا پێویستە خێراتر ئاشنا بکرێن بە واقیعە کۆمەڵایەتییەکان.

? خۆسەنتەری (egocentrism)

? بەشی سێیەم

? ئاشنابوونی دایک و باوک بە خۆسەنتەری لە منداڵەکانیاندا و ڕۆڵی خۆیان لەم بابەتەدا لە ڕوانگەی ژان پیاژەوە

✍ دکتر شیرزاد ضیائی

2⃣ جۆری دووە‌م له خۆسەنتەری:
لە درێژەی بابەتەکەدا ئەگەینە بەشێکی دیکەی ئەم جۆرە خۆسەنتەریە:

۲-۲) خۆسه‌نته‌ری ناڕاستەوخۆ:
لەم قۆناغەدا منداڵ چیتر ئەزموونە ڕاستەوخۆکانی خۆی وەک پێوەرێک بۆ حوکمەکانی بەکارناهێنێت، بەڵکو میکانیزمی پێشبینیکردن بەکاردەهێنێت بۆ گەڕاندنەوەی ئەو تایبەتمەندیانەی کە لە خۆیدا دەیدۆزێتەوە یان دەیزانێت بۆ دیاردەکانی جیهانی دەرەوەی خۆی.
تایبەتمەندیەکانی وەک هەبوونی ژیان یان زیندووگه‌رایی، زیندوو بوون، هەستکردن بە ئازار، هەبوونی ئیرادە، تێگەیشتن لە هۆشیاری و هتد، کە چوار دیاردە لە ژێر ناونیشانەکەدا دەگەیێنن: زیندووگه‌رایی، کۆتایی‌گەرایی، دەستکردگەرایی و ڕاستی‌گەرایی.

? "زیندووگه‌رایی" واتە بوونەوەرە بێ‌گیانەکان بە زیندوو سەیرکردن، واتە باوەڕکردن بەوەی کە شتە بێ‌گیانییەکان، وەک خۆیان، تایبەتمەندی زیندوویان هەیە، وەک بیرکردنەوە و ئارەزوو و هەست. بۆ نموونە منداڵەکە دەڵێ کە خۆر لە هەورەکان تووڕە بووە و پاڵیان پێواوە. سەبارەت بە زیندووگه‌رایی، پیاژه پێی وایە بە تێپەڕبوونی کات دەگۆڕێت، بۆیە باس لە قۆناغەکانی پەرەسەندنی زیندووگه‌رایی دەکات. زیندووگه‌رایی هەمیشە هۆشیاری لەگەڵدایە.

? لە "کۆتایی‌گەرایی"دا، منداڵ خەیاڵی ئەوە دەکات کە هەموو شتێک بەهۆی ئەوەوەیە؛ منداڵ هۆکار و ئامانج بۆ هەموو شتێک لەبەرچاو دەگرێت، کە لە سەرەتادا تەنیا سەرچاوەیەکی پاڵنەری هەیە. بۆ نموونە خودا خەونی بۆ ناردین چونکە ئێمە کارێکمان دەکرد کە نەدەبوو بیکەین. ئەمە سەرەتاییترین جۆری کۆتایی‌گەرایه، بەڵام وردە وردە دەگۆڕێت چونکە لەگەڵ گەورەبوونی منداڵان چیتر بیر لە تەنەکان ناکەنەوە وەک هۆشیار؛ بۆ نموونە منداڵ دەزانێت ڕووبارەکان بەرەو دەریا دەڕژێن. لەم نموونەیەدا منداڵ نە ئاگاداری ڕووبارەکەیە و نە بە دروستکراوی مرۆڤ دەزانێت، بەڵام ئاگاداری ڕەگی دەرئەنجامەکانی ئەم ئامانجە نییە. لە کۆتایی‌گەرایی دیاردەناسییدا، منداڵ پێی وایە هەرچییەک لە دەوروبەری شتێکیتردا بێت، دەبێت پەیوەندییەکی هۆکارانە لە نێوانیاندا هەبێت؛ بە واتایێکیتر ڕەنگە هەر شتێک شتێکیتر دروست بکات؛ بۆ نموونە ئەو خەونانەی لە هەوادایە، لە لایەن ئەو باڵندانەی کە بایان خۆشدەوێت، بۆمان دەنێرن؛ ئەم شێوازە بیرکردنەوە پێی دەوترێت بەشداریکردن، چونکە هەموو شتێک بە بەشداری شتێکیتر دێتە ئاراوە. هەروەها منداڵ لەوانەیە هۆکارگەرایی سیحر لە نێوان کاروبارەکاندا لەبەرچاو بگرێت؛ بۆ نموونە بە وشەیەکی سیحراوی، دەتوانیت لە مەترسییەکی دیاریکراو ڕزگارت بێت، یان بە جوڵەیەکی دیاریکراو، دەتوانیت شتێکی دیاریکراو بەدەست بهێنێت. بیرکردنەوەی سیحراوی لە ساڵانی سەرەتای خوێندنی سەرەتاییدا زۆر باو و ئاساییە.

? لە "دەستکردگەرایی"دا منداڵ خەیاڵی ئەوە دەکات کە هەموو شتێک لەلایەن کەسێکەوە وە بۆ ئەو دروستکراوە تا بتوانێت سوودی لێ وەربگرێت.

? لە "ڕاستی‌گەرایی"دا، وەک چۆن منداڵ ئۆبژەکان بە زیندوو دەزانێت، ناوەڕۆکی هۆشیاریش بە ئۆبژە دەزانێت؛ ناوی شتەکان بۆ منداڵان واقیعێکە؛ خەونەکەیان واقیعێکە؛ بۆ نمونە منداڵ وا بیردەکاتەوە کە خەونەکان لە سەری مرۆڤ دادەنرێت و کاتێک مرۆڤ دەخەوێت ئەم خەونانە لە سەری دەردەچن و لەسەر بالیفەکە دادەنرێت. منداڵان پێیان وایە خەوتن ڕووداوێکە کە لە دەرەوە دێت، واتە پەیوەندیەکی مێشکیان نییە. پێیان وایە هۆکاری خەونی ناخۆش ئەوەیە کە لە کاتی بەئاگابووندا کارێکی خراپیان کردووە. وردە وردە منداڵان تێدەگەن کە ناوەکان سیفەتن و خەونەکان لە بیرکردنەوە دەروونییەکانیانەوە سەرهەڵدەدەن.

◀️ پێویستە دایکان و باوکان لەم قۆناغەی تەمەنی منداڵدا واقیعبین بن و مامەڵە لەگەڵ ئەم تایبەتمەندییە منداڵانەدا نەکەن کە شێوازی خوێندنی نادروستیان هەیە، چونکە بەهۆی مامەڵە نەکردن لەگەڵ ئەم بابەتە بە شێوەیەکی دروست لەوانەیە منداڵ لەم قۆناغەدا سەقامگیر بێت و لە تەمەنی گەورەییدا  کێشەی پەیوەندی لەگەڵ‌ جیهانی دەوروبەر خۆیان‌دا هەبێت.

? خۆسەنتەری (egocentrism)

? بەشی دووەم

? ئاشنابوونی دایک و باوک بە خۆسەنتەری لە منداڵەکانیاندا و ڕۆڵی خۆیان لەم بابەتەدا لە ڕوانگەی ژان پیاژەوە

✍ دکتر شیرزاد ضیائی

2⃣ جۆری دووە‌م له خۆسەنتەری:
لە تەمەنی دوو ساڵیەوە دەست پێ‌دەکات و تا تەمەنی حەوت ساڵی چڕ دەبێتەوە، بەڵام لە تەمەنی حەوت ساڵییەوە کەم دەبێتەوە و دواجار لە تەمەنی دوانزە ساڵیدا کۆتایی دێت. لەم قۆناغەدا خۆسەنتەری بەو مانایەیە کە منداڵ ناتوانێت لە ڕوانگەی کەسانی دیکەوە سەیری بابەتەکان بکات و بە چاوی خۆی سەیری هەموو بابەتەکان بکات و خەیاڵی ئەوە دەکات کە ئەوانی دیکەش بە هەمان چاویلکە سەیری بابەتەکە دەکەن. پیاژە باس لەوە دەکات کە تا کۆتایی ژیانمان تا ڕادەیەک ئەم جۆرە خۆسەنتەرییەمان هەیە، لە هەندێک کەسیشدا کە کەمتر گەشەیان کردووە، ئەم جۆرە خۆسەنتەرییە زیاتر لە تەمەنی گەورەییدا دیارە و کاریگەری نەرێنی لەسەر پەیوەندییەکانی کەسەکە دەبێت لەگەڵ ئەوانیتر و هۆکارێکە بۆ ئەوەی پێی دەوترێت "تێنەگەیشتن لە ئەویتر". تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەی سێ چیای پیاژە ئەم چەمکەی بە باشی نیشاندا. بەڵام پیاژە دەڵێت ئەم جۆرە خۆسەنتەریە بە سەر دوو بەشدا دابەش دەکرێت:

۲-١) خۆسه‌نته‌ری ڕاستەوخۆ:
منداڵ ئەزموونە ڕاستەوخۆکانی خۆی لە ژیانی ڕۆژانەی خۆیدا وەک پێوەرێک بۆ حوکمدان لەسەر دیاردەکانی دونیای دەرەوە بەکاردەهێنێت، وەک نموونەیەک بۆ خۆسەنتەری فەزایی، هۆکارانە، کاتی و شوێنی.

? بۆ نموونه له "خۆسەنتەری فه‌زایی" تاقیکردنه‌وه‌ی سێ چیای پیاژەدا، منداڵ ناتوانێت دۆخه‌که پێچەوانە له به‌رچاو بگرێت و ته‌نیا دیدگای ئێستای خۆی له به‌رچاو ده‌گرێت.

? لە تاقیکردنەوەی سێ چیای پیاژەدا سێ چیا هەیە کە هەریەکەیان ڕەنگ و لوتکەی جیاوازیان هەیە. یەکێکیان خاچی سووری هەیە، یەکێکی‌ تریان خانوویەکی بچووکە و سێیەمیان لەسەر لوتکەیەکی بەفراوییە. منداڵان لەم قۆناغەدا خۆسەنتەرن و تەنیا دیدگای خۆیان لەبەرچاو دەگرن و ناتوانن لەڕێگەی چاوی بووکەڵەی بەردەمیانەوە دۆخەکە لەبەرچاو بگرن. ئەوان تەنیا وێنەیەک هەڵدەبژێرن کە دیدگای خۆیان نیشان بدات یان بۆ نموونە دەتوانن دەستی ڕاستیان پیشان بدەن بەڵام ناتوانن دەستی ڕاستی بەرامبەرەکە بناسنەوە.

? لە "خۆسەنتەری هۆکارانە"دا منداڵ پێی وایە شتێک لە سروشتدا بۆ ئەو مەبەستە دروست بووە کە بیری لێدەکاتەوە؛ بۆ نموونە ڕووناکی خۆر تەنیا بۆ ئێمەیە بیبینین و هیچ هۆکارێکی‌تری نییە.

? لە "خۆسەنتەری کاتی"دا، بۆ نموونە لە تاقیکردنەوەیەکدا کە پرسیاری ئەوە دەکات کە ئایا تۆ یەکەمجار لەدایک بوویت یان باوکت؟ وەڵام دەداتەوە کە من باوکمم نەبینیوە کاتێک لەدایک بووم، بۆیە من یەکەمجار لەدایک بووم؛ یان کاتێک لەدایک بووم باوکمم بینی بۆیە یەکەمجار باوکم لەدایک بووە.

? یان لە "خۆسەنتەری شوێنی"دا ئەگەر منداڵێک بەرەو سەرەوە و خوارەوەی گردێک ببێت و بپرسیت لی کە ئایا مەوداکە لە خوارەوە بۆ سەرەوە زیاترە یان لە سەرەوە بۆ خوارەوە یان ڕەنگە یەکسان بن؟ منداڵان بەزۆری وەڵام دەدەنەوە کە زیاتر لە خوارەوە بۆ سەرەوە چونکە من زۆر ماندووم.

◀️ بەڵام ئەوەی گرنگە منداڵەکە پێوەرەکانی حوکمدان لەسەر دیاردەکان بەخۆی دادەنێت.

? خۆسەنتەری (egocentrism)

? بەشی یەکەم

? ئاشنابوونی دایک و باوک بە خۆسەنتەری لە منداڵەکانیاندا و ڕۆڵی خۆیان لەم بابەتەدا لە ڕوانگەی ژان پیاژەوە

✍ دکتر شیرزاد ضیائی

✅ پێناسەی خۆسەنتەری:
خۆسەنتەری دۆخێکی دەروونی ئاساییە کە تێیدا جیاوازی نەکردنی واقیعی کەسی و واقیعی بابەتیی دیاره. خۆسەنتەری دەرئەنجامی جیاوازی نەکردنە لە نێوان منداڵ و جیهانی دەرەوەی خۆی؛ بە واتایەکی‌تر، خۆسەنتەری بریتییە لە نەتوانینی تێگەیشتن لە بۆچوونی ئەوانی‌تر و هەستنەکردن بە پێویستی گەڕان بەدوای ڕوانگە و ڕاستییە هەبووەکاندا بۆ پشتڕاستکردنەوەی بۆچوونی مرۆڤ. 
چەمکی خۆسەنتەری بۆ یەکەمجار لەلایەن ژان پیاژه‌وە پێشنیار کرا، پیاژه لە کتێبێکدا بە ناوی جیهان له ڕوانگه‌ی منداڵه‌وه، قۆناغەکانی پەرەسەندنی خۆسەنتەری پێشنیار دەکات.
بە پێی باوەڕی ئەو، گۆڕانی تێگەیشتن لە خود، لە ژێر کاریگەری گۆڕانی مەعریفە دایە. ئێمە لە خۆسەنتەری دا ڕووبەڕووی یەک چەمک نابینەوە و لە هەر قۆناغێکی پەرەسەندندا تووشی جۆرێکی دیاریکراوی خۆسەنتەری دەبین، کە بە سێ جۆر ئاماژەی پێدەکرێت:

1⃣ جۆری یەکەم له خۆسەنتەری:
لە نزیکەی لەدایکبوونەوە تا کۆتایی تەمەنی یەک ساڵ چڕ دەبێتەوە و لە یەک ساڵیەوە دەست دەکات بە کەمبوونەوە و لە کۆتایی تەمەنی دوو ساڵیدا نامێنێت. هیچ هۆشیارییەک بەرامبەر بە خۆی نییە، واتە منداڵ ناتوانێت جیاوازی بخات لە نێوان خۆی و ئەوانیتردا، واتە منداڵ ناتوانێت جیاوازی بخات لە نێوان ئەوەی پەیوەندی بە کردارەکانیەوە هەیە و ئەوەی بەهۆی کردارەکانی ئەوانیترەوە دروست دەبێت و ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی منداڵەکە لە کۆنتێکستی پرۆسەی دەروونی وەک: ئۆبژە، فەزا، هۆکارگەرایی و کات دەبێ بە شێوەیەکی بابەتیانە مامەڵە لەگەڵ یەکتردا بکەن.

? بۆ نموونە لە حاڵەتی "ئۆبژە"دا، منداڵ بۆ ماوەیەکی زۆر، ئۆبژەکە بە بوونی سەربەخۆ لە خۆی نازانێت و کردارە سەرکەوتووەکانی خۆی و تا ئەو کاتەی بتوانێت کردەیەکی سەرکەوتوو لەسەر ئۆبژە ئەنجام بدات بۆ ئەو بوونی هەیە، بەڵام هەر کە ئۆبژە مەیدانی کردارەکەی بەجێهێشت، وەک ئەوە وایە هەرگیز بوونی نەبووبێت.

? لە حاڵەتی "فەزا"دا، فەزا واتە ئەو شوێنەی کە شتەکان داگیریان کردووە و لەم حاڵەتەشدا منداڵ لەژێر کاریگەریی خۆسەنتەریدایه، واتە بینینی فەزایی منداڵەکە بەتەواویی لەژێر کاریگەری خۆی و کردارەکەیدایە، بەجۆرێک تەنها دەتوانێت ئەو فەزایە لە بەرچاو بگرێت کە پەیوەندی بەو شتانۆ هەیە کە دەتوانێت کاری لە سەر بکات و ناتوانێت ئەو فەزایە لە بەرچاو بگرێت کە پەیوەندییان بە شتانێکۆ هەیە کە لە دەرەوەی کردارەکانیۆ بێت.

? لە حاڵەتی "هۆکارگەرایی"دا، منداڵ ناتوانێت پەیوەندی هۆکار و کاریگەری نێوان دیاردەکانی دەرەوەی خۆی لەبەرچاو بگرێت و هەموو هۆکارەکان بە جۆرێک لە جۆرەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ خۆی.

? سەبارەت بە "کات"، کات ئاماژەیە بۆ ڕیزبەندی ڕووداوەکان کە منداڵ دروستی دەکات و ناتوانێت ڕیزبەندی ڕووداوەکان لەبەرچاو بگرێت کە خۆی دروستی نەکردووە.

◀️ پێویستە دایک و باوک هەستیار نەبن بەرامبەر بە ڕەفتاری منداڵەکانیان لە بارودۆخ و شوێنی جیاواز لەم بوارەدا و لە ڕوانگەی منداڵەوە سەیری ئەم بابەتانە بکەن.