✅@KIMYO_N_01

?  VALENTLIK  ?

☑️ VALENTLIK – bir element atomini boshqa bir element atomlarini biriktirib olish qobilyati.

? Valentlik ikki xil bo’ladi :
➖ O’zgarmas valentli elementlar;   ➖ O’zgaruvchan valentli elementlar;

I – valentli - H,F,Li,Na,K,Rb,Cs,Fr

I va II valentli - Cu,Ag,Hg

II – valentli - O,Be,Mg,Ca,Sr,Ba,Zn

II va III valentli - Fe,Co,Ni 

III – valentli - B,Al,Ga,In,Tl  

II va IV valentli – C,Si,Sn,Pb

III va V valentli – P,As,Sb

II,III va VI valentli – Cr

II,IV va VI valentli – S,Se,Te

I,II,III,IV  valentli – N

I,III,V va VII valentli – Cl,Br

II,III,IV,VI va VII valentli – Mn

☑️ INDEKS– modda molekulasi tarkibidagi atomlar sonini ko’rsatuvchi son.Atomning o’ng taraf pastki qismiga yoziladi .

☑️ KOIFETSIYENT–modda miqdorini ko’rsatuvchi raqam.Kimyoviy reaksiyalarda moddalar oldiga qo’yiladigan raqam.
      2SO2 + O2 = 2SO3

✅@KIMYO_N_01

Sertifikatchilarga Tashev va Abdusamatov ni ham tavsiya qilaman

?Ayrim  reaksiyalar:

✅ Markovnikov qoidasi - Gidratlanish va gidrogalogenlanishda vodorod kamiga OH yoki galogen, vodorod ko'piga H birikishi

✅ Gidratlanish - suvni biriktirib olish reaksiyasi.

✅ Degidratlanish - suv ajralib chiqish reaksiyasi.

✅ Gidrogenlanish - vodorodni biriktirib olish reaksiyasi.

✅ Degidrogenlanish - vodorod ajralib chiqarish reaksiyasi.

✅ Galogenlanish - galogen birikishi

✅ Degalogenlanish - galogen ajralib chiqishi

✅ Neytrallanish - asos bilan kislota ta'sirida tuz va suv hosil bo'ladigan reaksiyalar.

✅ Eterifikatsiya- murakkab efirlar hosil bo‘lish reaksiyasi

✅ Piroliz(olov)-qiizdirib moddalarni parchalash

✅ Elektroliz- elektr toki yordamida parchalash

✅ Gidroliz- Suv ta'sirida oddalarni parchalash

✅ Solvoliz- suvdan boshqa moddalar yordamida parchalash

✅ Termik reaksiya- issiqlik chiqishi yoki yutilishi bilan boradigan jarayon

✅ Konavalov reaksiyasi - nitrolanish NO2 birikishi

✅ Zaysev qoidasi - organik birikmalarda degidratlanish, degalogenlanishda OH yoki galogen va vodorod kam gidrogenlangan ugleroddan H chiqishi.

✅@KIMYO_N_01

@Kimyodan_Masalalar

?KISLOTALAR FORMULASI:?
1. H2BeO2->Berilat kislota 
2. HBO2->Metaborat kislota 
3. H3BO3->Ortoborat kislota 
4. H2B4O7->Tetraborat kislota 
5. HAlO2->Metaalyuminat kislota 
6. H3AlO3->Alyuminat kislota 
7. H2CO3->Kabonat kislota 
8. H2C2O4->Oksalat (Shavel) kislota 
9. CH3COOH->Etan (Sirka yoki asetat) kislota 
10. HCOOH->Metan (Chumoli) kislota 
11. H2SiO3->Silikat kislota 
12. H4SiO4->Ortosilikat kislota 
13. H2SnO3->α, β – Stannat (Qalay) kislota 
14. H2GeO3->Germanat kislota 
15. H2PbO3->Plyumbat kislota 
16. H4PbO4->Ortoplyumbat kislota 
17. HNO2->Nitrit kislota 
18. HNO3->Nitrat kislota 
19. HPO2->Metafosfit kislota 
20. H3PO3->Fosfit kislota 
21. HPO3->Metafosfat kislota 
22. H3PO4->Ortofosfat kislota 
23. H4P2O7->Difosfat (Bifosfat) kislota 
24. H3PO2->Gipofosfat kislota 
25. H3VO4->Vanadat kislota 
26. H3AsO3->Arsenit kislota 
27. H3AsO4->Arsenat kislota 
28. H3SbO4->Stibat kislota 
29. H3BiO4->Vismutat kislota 
30. H2SO3->Sulfit kislota 
31. H2SO4->Sulfat kislota 
32. H2S2O5->Disulfit kislota 
33. H2S2O7->Disulfat kislota
34.  H2S2O8->  Persulfat kislota
35. H2SeO3->Selenit kislota 
36. H2SeO4->Selenat kislota 
37. HCrO2->Xromit kislota 
38. H3CrO3->Ortoxromit kislota 
39. H2CrO4->Xromat kislota 
40. H2Cr2O7->Dixromat kislota 
41. H2TeO3->Tellurit kislota 
42. H2TeO4->Tellurat kislota 
43. H2MoO4->Molibdat kislota 
44. H2WO4->Volframat kislota 
45. HClO->Gipoxlorit kislota 
46. HClO2->Xlorit kislota 
47. HClO3->Xlorat kislota 
48. HClO4->Perxlorat kislota 
49. HBrO->Gipobromit kislota 
50. HBrO2->Bromit kislota 
51. HBrO3->Bromat kislota 
52. HBrO4->Perbromat kislota 
53. HIO->Gipoyodit kislota 
54. HIO2->Yodit kislota 
55. HIO3->Yodat kislota 
56. HIO4 ->Peryodat kislota 
57. H5JO6->Ortoperyodat kislota
58. H2MnO3->Manganit kislota 
59. H4MnO4->Ortomanganit kislota 
60. HMnO4->Permanganat kislota 
61. H2MnO4->Manganat kislota 
62. H2ReO4->Renat kislota 
63. HFeO2->Ferrit kislota 
64. H2FeO4->Ferrat kislota 
65. H2UO3->Uranit kislota 
66. H2UO4->Uranat kislota 
67. HOCN->Sianat kislota
???????????
✅@KIMYO_N_01

✅Faqat bir valentlik namoyon qiluvchilar

1 Vodorod H 1 -1 ; +1 1
2 Litiy Li 7 +1 1
3 Natriy Na 23 +1 1
4 Kaliy K 39 +1 1
5 Rubidiy Rb 85,5 +1 1
6 Seziy Cs 133 +1 1
7 Kumush Ag 108 +1 1
8 Ftor F 19 -1 1

✅✅Faqat ikki valentlik namoyon qiluvchilar

9 Berilliy Be 9 +2 2
10 Kislorod O 16 -2 ; -1 ; +2 2
11 Magniy Mg 24 +2 2
12 Kalsiy Ca 40 +2 2
13 Rux Zn 65 +2 2
14 Stronsiy Sr 88 +2 2
15 Kadmiy Cd 112 +2 2
16 Bariy Ba 137 +2 2

✅✅✅Faqat uch valentlik namoyon qiluvchilar

17 Bo’r B 11 -3 ; +3 3
18 Alyuminiy Al 27 +3 3
19 Skandiy Sc 45 +3 3

??O’zgaruvchan   valentlik   namoyon   qiluvchilar??

20 Uglerod C 12 -4 ; +2 ; +4 2 ; 3 ; 4
21 Azot N 14 -3 +1 +2 +3 +4 +5 3 ; 4
22 Kremniy Si 28 -4 ; +2 ; +4 2 ; 4
23 Fosfor P 31 -3 +1 +3 +4 +5 3 ; 5
24 Oltingugurt S 32 -2 +4 +6 2 ; 4 ; 6
25 Titan Ti 48 +3 ; +4 2 ; 3 ; 4
26 Xrom Cr 52 +2 ; +3 ; +6 2 ; 3 ; 6
27 Marganes Mn 55 +2 +3 +4 +6 +7 2 ; 3 ; 4 ; 6 ; 7
28 Temir Fe 56 +2 ; +3 ; +6 2 ; 3 ; 6
29 Mis Cu 64 +1 ; +2 1 ; 2
30 Mishyak As 75 -3 ;+3 ; +5 3 ; 5
31 Qalay Sn 119 +2 ; +4 2 ; 4
32 Platina Pt 195 +2 ; +4 ; +6 2 ; 4 ; 6
33 Oltin Au 197 +1 ; +3 1 ; 3
34 Simob Hg 201 +1 ; +2 1 ; 2
35 Qo’rg’oshin Pb 207 +2 ; +4 2 ; 4
36 Xlor Cl 35,5 -1 +1 +3 +5 +7 1 ; 3 ; 5 ; 7
3
7 Brom Br 80 -1 +1 +3 +5 +7 1 ; 3 ; 5 ; 7
38 Yod I 127 -1 +1 +3 +5 +7 1 ; 3 ; 5 ; 7

⭕️⭕️Valentlik   namoyon   qilmaydiganlar
⭕️⭕️ Inert gazlar:    
He ( 4 )    Ne ( 20 )       Ar ( 40 )    Kr ( 84 )   Xe ( 131 )     Rn ( 222 )
✅@KIMYO_N_01

#Foydali
#Malumot

? Organik kimyo

Mavzu: Bir atomli spirt CnH2n+1OH

? Toʻyingan uglevodorodlarning bitta vodorod atomini oʻrniga gidroksil-OH gruppaga almashinishdan hosil boʻlgan moddalarga aytiladi.

Dastlabki va'killari:

CH3OH metanol yoki metil spirti C2H5OH etanol yoki etil spirti deb aytiladi.

Spirtlar oddiy efirlarga sinf izomer hisoblanadi.

Fizik xossalari:

Dastlabki va’killari suyuqliklar, C₁₅dan qattiq moddalar. 
Ularda vodorod bog’ mavjud. Shuning uchun ularning suyuqlanish va qaynash temperaturalari yuqori. Suvda juda yaxshi eriydi. O’ziga xos hidli, yuqori va’killari hidsiz. Metanol –metil spirti, karbonol, yog’och spirti. 30gr gacha miqdori ko’r, undan ko’pi o’ldiradi. Oddiy efirlar qaynash temperaturasi spirtlardan past, chunki spirtlarda vodorod bog’ bor.

Olinishi:

1. CO+2H2=CH3OH

2. CH2=CH2+H2O=C2H5OH

3. C5H11Cl+KOH=C5H11OH+KCl

4. C6H12O6=2C2H5OH+2CO2

5. Aldegidlarni gidrogenlab birlamchi spirtlar olinadi.

RCH=O+H2=> R-CH2OH

1. Ketonlarni gidrogenlab ikkilamchi spirtlar olinadi.

R-C(O)-R+H2=> R-C(OH)-R

Kimyoviy xossalari:

✅ Spirtlar uchun umumiy reaksiyalar

✳️ Yonish reaksiyasi ✳️

1⃣ Bir atomli spirtlarni yonish reaksiyasi⤵️

CnH2n+1OH+1.5nO2=nCO2+n+1H2O

2⃣ Ikki atomli spirtlar yonish reaksiyasi⤵️

CnH2n(OH)2+1.5n-0.5O2=nCO2+n+1H2O

3⃣ Uch atomli spirtlar yonish reaksiyasi⤵️

CnH2n-1(OH)3+1 5n-1O2=nCO2+n+1H2O

✅Spirtlarda reaksiyalar 3 xil holtada ketadi

1⃣ Gidroksil gurppaning vodorodi orqali boradigan reaksiyalar

R-OH+HG =>R-OG+H2O

C2H5OH+HCl=C2H5OCl+H2O

Reaksiya tezligi kislatalarga nisbatan

HCl>HBr>HJ

Spirtlarga nisbatan

Birlamchi<ikkilamchi<uchlamchi

Gidroksil gruppaning vodorod atomi metallga o‘rin almashib alkagolatlar hosil qiladi.

2C2H5OH+2Na→2C2H5ONa+H2

2⃣ Gidroksil gurppa orqali boradigan  reaksiyalar

R-OH+PBr5=R-Br+POBr3+HBr

R-OH+SO2Cl2=R-Cl+SO2+HCl

C2H5OH+PBr5=C2H5-Br+POBr3+HBr

Degitratlanish reaksiyasi:

Ichki degitratlanish      

140°C2H5OH\-\-\-\-\-\-\-\-\-\-> C2H4+H2O

Molekulalar aro degitratlanish          

140>t
C2H5OH---------> C2H5-O-C2H5+H2O

3⃣ Radikaldagi vodorod atomlari ishtirokida ketadigan reaksiyalar

Oksidlanish reaksiyasi. Spirtlarning oksidlanish reaksiyasida ham radikal vodorod atomlari reaksiyada qatnashadi.

C2H5OH+(O)=> CH3(O)-H+H2O

1. Faol metallar bilan ta'sirlashib alkogolatlar hosil qiladi.

2C2H5OH+2Na=2C2H5ONa+H2

Natriy etilat C2H5ONa

1. CH3OH+HCl=CH3Cl+H2O (H2SO4)

C2H5OH+PBr5=C2H5Br+POBr3+HBr

1. C2H5OH+HNO3=C2H5ONO2+H2O
   
                         t>140
2. C2H5OH--------- > C2H4 + H2O
   
                        t<140

3. C2H5OH----------> C2H5-O-C2H5+H2O

4. Karbon kislotalar bilan murrakab efirlarni hosil qiladi bunda OH kislotadan H spirtdan chiqadi buni Menshutkin aniqlagan nishonlangan atom yordamida.

CH3CO[OH + H]OC2H5  =>

CH3-C(O)-O-C2H5+H2O

Ishlatilinishi:

Klechatkali o'simlikdan olingan etil spirt tarkibida 0,3-0,5% metil spirt bo'ladi - "gidroliz spirti" deb ataladi. Laborotoriyada analiz va sintez ishlariga suvsizlantirilgan (absolut) spirt ishlatiladi. Uni tayyorlash 
uchun suvsizlantirilgan ohak bilan 6-8 soat qaynatiladi. Dietil efir "efir" nomi bilan narkoz uchun ishlatiladi.

✅@KIMYO_N_01

G'ishmat aqlsiz bola edi. Shunchalik aqlsizki, hatto maktabda uning o'qituvchisi ham dod derdi. O'qituvchi direktorga juda ko'p marotaba arz qiladi. Natijada direktor G'ishmatni ota-onasini chaqirib, uni maktabdan haydaydi. G'ishmat ota-onasi bilan uzoq qishloqqa ko'chib ketishadi.
Yillar o'tib, o'qituvchi jiddiy kasalga chalinadi. Kasalning davosi murakkab operatsiya ekani ma'lum bo'ladi va bu operatsiyani faqat bittagina shifokor o'tkaza olardi. O'qituvchi ko'p navbatlar kutib, axiri operatsiya kuniga yetib oladi. Operatsiya muvofaqiyatli kechadi. Operatsiyadan keyin ko'zini ochgan o'qituvchi oldida turgan issiq istarali yosh doktorni ko'radi. Qarab turib, birdan ranggi o'chadi va bir nima demoqchi bo'lib, qo'lini cho'zgancha joni uziladi.
Doktor hayratdan ortiga aylansa, kislorod apparatini tokdan uzib, o'rniga changyutkichni ulagan kasalxona farroshi G'ishmat turganmish.
Telegramni qo'y. Bor darsingni qil ))

✅@KIMYO_N_01

*❗️Talabalar uchun qishki ta’til muddati belgilandi
Barcha oliy, o‘rta maxsus va professional ta’lim (davlat, nodavlat, xorijiy) muassasalarida qishki ta’til 2024-yilning 25-dekabridan boshlanib, 2025-yilning 7-yanvariga qadar* davom etadi.

Darslar 8-yanvar, chorshanbadan boshlanadi.

? @xushnudbek ?

#Foydali

?Allotropiya - bir elementdan bir nechta oddiy modda hosil bo‘lishi
?Flotatsiya - qattiq jismlarni suyuqlik sirtida ho‘llanmasdan suzib yurishi
?Sublimatlanish - qattiq holatdan to‘g‘ridan to‘g‘ri gaz holatga o‘tish yoki aksincha
?Galvanoplastika - elektroliz yordamida relyefli buyumlardan nusxa olsih
?Galvanostegiya - eleltroliz yordamida buyumlar sirtini metall bilan qoplash
?Kondensatsiya - 1)gaz agregat holatdan suyuq holatga o‘tish; 2)mayda zarrachalarni yiriklashtirish yo‘li bilan kolloid dispers sistema hosil qilish
?Despergirlash - yirik zarrachalarni maydalashtirish orqali kolloid dispers sistema hosil qilish
?Koalessensiya - zarrachalarni o‘zaro qo‘shilib yiriklashish jarayoni