انواع ذکر، و مفهوم عام آن
ذکر الله تعالی می‌تواند به سه روش انجام شود: قلبی، زبانی، و جوارحی.
ذکر قلبی عبارت از عبادت تفکّر و اندیشیدن است که به بنده تذکّر و یادآوری، خوف و خشیت را به ارمغان می‌آورد.
ذکر زبانی شامل: هر گفتاری است که بنده را به الله متعال نزدیک می‌کند؛ مانند تهلیل، تسبیح، تکبیر، تلاوت و قرائت قرآن، امر به معروف، نهی از منکر، خواندن و نشر علم و مانند آن.
ذکر با اندام و جوارح: شامل هر عملی است که بنده را به الله متعال نزدیک می‌کند؛ مانند نماز، رفع نیازهای بندگان، و موارد دیگر.
این همه مفهوم شرعی ذکر است که بسیار عام و جامع است، اما در عرف و اصطلاح مردم، ذکر الله متعال تنها به تسبیح، تحمید، تکبیر و مانند آن اطلاق می‌شود؛ یعنی ذکر خاص زبانی.

اهمیت نشر وتبلیغ سنت
امام ابن قیم – رحمه الله - در جلاء الأفهام میگوید: «... پخش و نشر سنت پیامبر صلی الله علیه وسلم به امت بهتر از رساندن تیرها به گلوی دشمن است؛ زیرا این نوع جهاد را بسیاری از مردم انجام می‌دهند، اما رساندن سنت‌ را فقط وارثان انبیا و خلفای آنان در میان امت‌هایشان انجام می‌دهند. خداوند متعال ما را به فضل و کرم خویش از جملۀ آنان قرار دهد.»

وعید نگاه كردن به سوي آسمان، در نماز
عن أنس بن مالك رضي الله عنه قال: قال النبي صلى الله عليه وسلم « ما بَال أقْوَام يَرفعون أبْصَارَهم إلى السَّماء في صَلاتهم»، فاشْتَدَّ قوله في ذلك، حتى قال: «لَيَنْتَهُنَّ عن ذلك، أو لَتُخْطَفَنَّ أبْصَارُهم» متفق عليه.
ترجمۀ حدیث: انس ابن مالك - رضي الله عنه - مي گويد: رسول الله - صلى الله عليه وسلم - فرمود: «چرا بعضي از مردم، در نماز، به طرف آسمان، نگاه مي كنند»؟ و در اين باره، سخنان شديدي بر زبان آورد تا جائيكه فرمود: «يا از اين كار خود، باز مي آيند يا بينايي شان، ربوده ميشود».
توضیح حدیث: این حدیث به مواردی اشاره دارد که شایسته است هر نمازگزاری آنها را در نمازش رعایت کند؛ از جمله آرامش و خشوع؛ و از علامت های خشوع قلب، آرامش و سکون اعضا و جوارح می باشد؛ به همین دلیل رسول الله صلی الله علیه وسلم امتش را در مورد حرکات بیهوده و نگاه کردن در نماز به سوی آسمان هشدار می دهد؛ چون با ادب نماز و مقام و جایگاه آن منافات دارند. نمازگزار در حین نماز با پروردگارش مناجات می کند؛ و این درحالی است که الله متعال در مقابل وی و در جهت قبله می باشد؛ لذا نگاه کردن به آسمان در این مقام، بی ادبی در برابر الله متعال می باشد. و به همین دلیل است که رسول الله صلی الله علیه وسلم با مبالغه در این زمینه بیم و هشدار می دهد؛ و کسانی را که در حین نماز چشمان شان را به سوی آسمان می دوزند، تذکر می دهد که یا از این کار دست می کشند و یا بینایی شان ربوده شده و از آنها گرفته می شود؛ و چنان با سرعت این کار انجام می شود که احساس هم نمی کنند و درنتیجه نعمت بینایی را از دست می دهند؛ و این جزای آنها در برابر بی احترامی به مقام و جایگاه نماز است.
هدایات حدیث:
1 - نهی اکید و تهدید شدید بر کسی که در نماز چشم خود را به آسمان بلند کند.
2 - خشوع روح نماز و اساس آن است، و با قلب و جوارح به دست می‌آید. کسی که چشم خود را به آسمان بلند می‌کند، و نگاه خود را به این سو و آن سو می‌چرخاند، قلب و جوارحش خشوع ندارد.
3 - عظمت نماز و اینکه بر نمازگزار واجب است در نماز کامل‌ترین ادب را در برابر خداوند -عز و جل- داشته باشد.
4 - وجوب انکار بر کسی که سر خود را در نماز به سوی آسمان بلند می‌کند.
5 - بیان قدرت خداوند متعال؛ زیرا آنچه که پیامبر -علیه الصلاه والسلام- با آن تهدید کرده است، امکان وقوع دارد.

قسم به آنکه جانم به دست اوست، جز حق از آن بیرون نمی‌آید
عن عبدِ الله بن عمرو رضي الله عنهما قال: كنتُ أكتبُ كلَّ شيءٍ أسمعُه من رسولِ الله  أُريدُ حفْظَه، فنهتْني قريشٌ، وقالوا: أتكْتبُ كلَّ شيءٍ تَسمَعُه من رسول الله  ورسولُ الله  بَشَرٌ يتكلَّمُ في الغضَبِ والرِّضا؟ فأمسَكتُ عن الكتاب، فذكرتُ ذلك لرسول الله  ، فأومأ بإصبَعِه إلى فيه، فقال: «اكتُبْ، فوالذي نفسي بيدِه، ما يَخرُجُ منه إلا حقٌّ » [صحيح، سنن أبي داود – 3646]
ترجمۀ حدیث: از عبدالله بن عمرو ـ رضی الله عنهما ـ روایت است که گفت: من هر چه از رسول الله  می‌شنیدم به قصد حفظ می‌نوشتم، پس قریشیان مرا از این کار باز داشتند و گفتند: آیا هر آنچه از رسول الله  می‌شنوی می‌نویسی درحالی‌که رسول الله  بشر است و در خشم و خرسندی سخن می‌گوید؟ پس دست از نوشتن کشیدم و این مساله را برای رسول الله  بازگو کردم که ایشان با انگشتش به دهانش اشاره کرد و فرمود: "بنویس؛ قسم به آنکه جانم به دست اوست، جز حق از آن بیرون نمی‌آید".
توضيح كوتاه: عبدالله بن عَمرو رضی الله عنهما می‌گوید: من هر چیزی را که از رسول الله  می‌شنیدم می‌نوشتم تا با نوشتن آن را حفظ کنم، اما مردانی از قریش مرا از این کار نهی کردند و گفتند: رسول الله  انسان است و در حال خرسندی و رضایت و خشم سخن می‌گوید، و چه بسا دچار اشتباه شود، پس دست از نوشتن کشیدم.
سپس آنچه گفته بودند با پیامبر  در میان گذاشتم که ایشان با انگشتش به دهانش اشاره کرد و فرمود: بنویس، قسم به آنکه جانم به دست اوست، در هر حال جز حق از آن بیرون نمی‌آید، چه در حال خشنودی و چه در حال خشم.
و الله تعالی درباره پیامبر  می‌فرماید:{ وَما يَنطِقُ عَنِ الهَوى * إِن هُوَ إِلّا وَحيٌ يوحى}[ النجم: ۳-۴] و از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید آنچه می‌گوید نیست جز وحی الهی که به او وحی می‌شود".
احكام وفوائد:
1. پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ در آنچه از جانب پروردگارش عزوجل ابلاغ می‌کند معصوم است، چه در حال خشنودی باشد و چه در حال خشم.
2. توجه و اهتمام صحابه ـ رضی الله عنهم ـ به حفظ سنت و تبلیغ آن.
3. جواز سوگند خوردن برای مصلحت مانند تاکید بر امری، اگرچه از شخص سوگند نخواهند.
4. نوشتن علم از مهم‌ترین اسبابی است که باعث حفظ علم می‌شود.

وجیبۀ ما در برابر سنت نبوی
1 - ایمان به اینکه سنت از وحی معصوم به شمار ميرود: الله متعال فرموده است: {وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى} [سورۀ نجم: 3-4] :" پيامبر از روى هواى نفس سخن نمى گويد آنچه مى گويد تنها وحى الهى است".
و پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم فرموده است:« وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ، فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ القِيَامَةِ» " و آنچه به من عنايت شده است، وحيي است كه خداوند بسوي من فرستاده است. پس اميدوارم كه روز قيامت، از ساير پيامبران، پيروان بيشتري داشته باشم». صحيح بخارى (4981)
2 - اعتقاد به اینکه سنت حق و حقیقت است: پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم به عبدالله بن عمرو، وقتیکه او را قريش از نوشتن هر چیزی که از پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌شنید منع کردند، فرمود: «بنویس، قسم به آنکه جانم به دست اوست، جز حق از آن بیرون نمی‌آید» [ ابوداود (3646) روایت نموده و شیخ البانی به صحتش حکم نموده است]
3 - وجوب تبعیت واطاعت از آن: الله متعال فرموده است: {وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانتَهُوا} [سورۀ حشر: 7] " آنچه را پيغمبر به شما دستور داده است، عمل نمائيد و از آنچه شما را بازداشته است، بازآئيد".
4. توجه به یادگیری، حفظ و پخش نمودن آن:
پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم در حق کسیکه سنت را بشنود و سپس آن را حفظ نماید دعای خیر نموده فرمودند: « نضر الله امرأ سمع منا حديثا فحفظه حتى يبلغه غيره » «خداوند شادکام و خرّم داشته باشد کسی را که از ما حدیثی بشنود و آن را حفظ کند تا به دیگران برساند»
5 - دفاع از آن و ردّ شبهات مطرح شده در مورد آن:
خداوند متعال فرموده است: ﴿ بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ ﴾ [الأنبياء: 18]