به‌مناسبت دوازدهم اردیبهشت، سال‌روزِ درگذشت استاد محمدرضا لطفی مستند لطفی، چهارفصل ساختهٔ علیرضا میراسدالله شیفتهٔ آن یک دقیقهٔ اول فیلمم که استاد لطفی از اشتباه‌خواندن بیت سایه قهقهه می‌زند چو بلبل به صوتی خوش آغاز کرد دهانی به خنده چو گل باز کرد سال…

@aryatabibzadeh

به لطف پژوهشگر فاضل و هنرمند جناب آقای محمدرضا شرایلی، یک کمانچهٔ دوپوستهٔ دیگر را هم شناختم که جزئی از سازهای ایرانی دورهٔ قاجار در مجموعهٔ آلفرد لومر در موزهٔ فیلارمونی پاریس است.

در شمارهٔ 99 فصلنامهٔ ماهور (بهار ۱۴۰۲، صص ۱۳۵-۱۵۸)، مطلبی از استر ژرل (Esther Jorel) به همراه توضیحات و ملحقات ارزشمند جناب آقای شرایلی برآن مطلب آمده، درباب معرفی سازهای ایرانی و قاجاری مجموعهٔ لومر در موزهٔ فیلارمونی و گزارش مرمت تزئینات سنتور این مجموعه که جناب آقای شرایلی در آن همکاری داشته‌اند.

در مجموعهٔ سازهای لومر در این موزه،کمانچه‌ای کاسه‌تخت/کاسه‌کتابی دیده می‌شود که طبق اطلاع ژرل، پشت آن نیز پوست کشیده شده است. البته کمانچهٔ مذکور در مقایسه با کمانچهٔ دوپوستهٔ باقرخان و نیز کمانچهٔ امجدالوزاره، کاسهٔ بزرگتری دارد، و با توجه به شکل انحنای کاسه، تزیینات روی کاسه، شکل سیم‌گیر و پایه و کوتاهی دسته به احتمال بسیار زیاد متعلق به قفقاز است (توجه شود که کمانچهٔ امجد الوزاره هم ساخت تفلیس بوده است؛ آیا این فن کمانچه سازی سنتی در قفقاز داشته؟).
طبق اطلاع جناب آقای شرایلی در مقاله، استاد امیرعطایی هم از مشاهدهٔ کمانچه‌های دوپوستهٔ نقره‌کاری یا مزین به نقرهٔ قلم‌کار با کاسهٔ کوچک اطلاع داده‌اند که وصف ایشان به کمانچهٔ دوپوستهٔ امجدالوزاره و البته از حیث کوچک‌بودن کاسه به ساز باقرخان شبیه است. طبق نقل قول استاد امیرعطایی، پوستِ پشت این کمانچه‌های دوپوسته ارتعاش و حجم صدای ساز را بالا می‌برده است.

میدانیم که بالابردن حجم و طنین صدای ساز در زمان باقرخان دغدغه مهمی بوده زیرا در آن زمان بلندگو وجود نداشته و با سیمهای زهی و برنجی و ابریشمی هم حجم صدا برای اجرا در فضاهای بزرگ و پرجمعیت کافی نبوده است. از طرفی، شاید کمانچهٔ پشت‌باز هم که صدای بلندی دارد، به‌دلیل کیفیت صوتی خاصش مطلوب نوازندگان موسیقی کلاسیک ایرانی نبوده؛ در این وضعیت احتمالا گذاشتن پوست دوم، صدای ساز را به اقتضائات موسیقیدان کلاسیک ایرانی نزدیک‌تر می‌ساخته و در عین حال حجم صدای مطلوب او را هم فراهم می‌ساخته است.
البته که هرگونه اظهار نظر دراین‌باره بدون شنیدن صدای این ساز صرفا گمانه‌زنی است.
@aryatabibzadeh

زادروز استاد محمدرضا لطفی
پارسال به مناسبت ۱۱، ۱۳ و ۱۷ دی که زادروز استاد لطفی است مطالبی در کانال دربارهٔ آثار استاد نوشتم ( در همانجا توضیح دادم که چرا سه تاریخ را برای تولد ایشان ذکر می‌کنند).
امسال هم این مناسبت خجسته را گرامی می‌دارم و در این مدت مطالبی دربارهٔ لطفی در کانال خواهم گذاشت‌.

اگر گاه دلیری می‌کنم و او را بدون هیچ لقبی، با نام سترگش می‌خوانم، معذورم؛ جدای از آن که نام بزرگانی چون اوست که به لقب «استاد» ارزش و معنا می‌دهد و ذکر لقب استاد تنها تعظیمی برای ایشان است، علاقهٔ من به لطفی آنچنان است که میخواهم او را با همان نام وزین خودش بخوانم بدون هیچ تکلفی؛ لفب استاد را برای او حشو میدانم چون استاد کامل یعنی لطفی پس چه نیازی به ذکر آن هست؟ بگذار گستاخ باشم و بی تکلف نام آن پیر و مراد خویش را بزبان بیارم که طیب خاطر من است.

بزرگترین حسرت زندگی‌م آن است که هیچوقت نتوانستم محضر لطفی را درک کنم. با خود می‌اندیشم اگر لطفی در ایران می‌ماند یا اگر آنقدر زود از میان ما نمی‌رفت، چه بسیار جوانانی سعادت درک محضرش را و برخورداری از حمایت و پرورش او را پیدا می‌کردند. کافی است نگاهی بیندازیم به شاگردان او در همان بازهٔ کوتاهی که در مکتبخانهٔ میرزاعبدالله پیش او درس گرفتند (که الحق از بهترین نوازندگان و خوانندگان امروز موسیقی سنتی ما هستند). با رفتن او موسیقی ایرانی حامی دلسوزی را از دستت داد که دریغ! هرگز برنمی‌گردد‌.
از همین روست که بیت عربی سعدی دربارهٔ ویرانی بغداد را با کمی تصرف در مصراع اول آن، از زبان خودم در رثای لطفی می‌گویم:
نسیمُ صَبا جُرجانَ بعدَ وَفاتِهِ
تَمَنَّیتُ لَو کانَت تَمُرُّ علی قبری*
(کاشکی نسیم صبای گرگان پس از وفات او، بر قبر من گذشته بود،. یعنی کاش مرده بودم و وفات او را نمی‌دیدم).

با وجود این حسرت، بسیار خوشحالم که این سعادت را داشته‌ام تا در زمانه‌ای متولد شوم که بتوانم آثار جاودان او را بشنوم. وقتی تصاویر استاد را خاصه در ویدیوهای مربوط به کلاسها یا سخنرانی‌ها می‌بینم، گویی سالهاست او را از نزدیک میشناسم، گویی سالها با او نشسته‌ام در خلوتی و او درد دل خود را با من گفته است‌ و البته من هم کم با او درد دل نکرده‌ام! البته اگر نیک بنگریم میبینیم که واقعا همین طور هم بوده چون سالهاست که ساز لطفی سرّ درون لطفی را در خلوت و جلوت،در گوش من خوانده، و در سختترین لحظات به فریادم رسیده و در شادی‌ها شادی‌ام را صدچندان کرده.

سخن را بیش از این تفصیل نمیدهم. بعنوان فصل الخطاب، فرمایش استاد علی‌اکبر شکارچی را نقل می‌کنم که در جایی فرمودند: «خوشبحال ما که در زمانه‌ای هستیم که هنرمندمان لطفی است».
حقا و حقا که اگر به دست من بود در هیچ زمانهٔ دیگری متولد نمیشدم، که مبادا از شنیدن ساز لطفی محروم شوم.

پیر من و مراد من درد من و دوای من
فاش بگویم این سخن شمس من و خدای من

زادروز لطفی بر همهٔ ما مبارک

• بیت سعدی:
  نسیم صبا بغدادَ بعد خرابها
  تمنیت لو کانت تمر علی قبری (کاش نسیم صبای بغداد بعد از خراب‌شدن شهر بر قبر من گذشته بود).
  @aryatabibzadeh

تصویر دیگری از ساز دوپوستهٔ باقرخان که جا مانده بود
@aryatabibzadeh

آلبوم نوراهان در اسپاتیفای قرار گرفت.
آلبوم را می‌توانید از طریق لینک زیر در اسپاتیفای گوش کنید.
با ایجاد حساب کاربری رسمی‌ام در اسپاتیفای به‌مرور اجراهای خود را در این بستر نیز منتشر خواهم کرد.
حضور سروران گرامی در صفحهٔ اسپاتیفای‌ام مایهٔ مباهات بنده است.

https://open.spotify.com/album/4PEhAy4J6ik8Y4hojnSNro?si=tc1xyNstRba0AmHL0fBv1w&utm_source=copy-link

@aryatabibzadeh