امام الآجري دەفەرمووێت : نابینن رەحمەتی خوای پەروەردگارتان لێبێت چۆن اللە جل جلالە هانی خەڵکی دەدات بۆ ئەوەی بیربکەنەوە و تدبریان هەبێت لە کەلامی موبارەکی خۆی ، هەر کەسێک تدبری کەلامی اللە بکات و هەوڵ بدات لە واتاکانیان تێبگات ، ئەوا پەروەردگاری دەناسێت ، وە گەورەی و دەسەڵات و قودرەت و توانای اللە جل جلالە دەناسێت ، وە گەورەی و رۆزی نیعمەت و فەزڵی اللە دەزانێت بەسەر ئیماندارانەوە .

وە هەر کەسێک تدبری کەلامی اللە بکات دەزانێت کامەیە ئەو واجبانەی دراوە بە سەریدا و ئەو نەفسی خۆی مەلزەم دەکات بەو حەق و مافانەی اللە جل جلالە داوای لێدەکات ، وە بە حەزەر و ئاگەدار دەبێ لەو شتانەی اللە جل جلالە حەزەری بەندەکانی پێداوە ، وە ئەوەی اللە هانی بەندەی داوە لەسەر ئەنجامی بدەن ئەمیش هەوڵی بۆ دەدات و هانی نەفسی لەسەر دەدات .

هەر کەسێك ئا ئەمە سیفەتی بێ و ئا بەم شێوەیە بێ باس کرا لە کاتی خوێندنەوەی قورئان یاخود لە کاتی گوێبیست بوونی قورئاندا لە غەیری خۆی ، ئەوا قورئان بۆی دەبێت بە شیفا ، وە ئەو کەسە کەسێکی دەوڵەمەندە بەبێ ماڵ و سامان ، وە کەسێکی سەر بەرز و بە عیزەتە بەبێ عەشیرەت و بنەماڵە ، ئەو کەسە لەو کاتەی خەڵکی لە سەرگەدانی و بێتاقەتی دان ئەم قورئان دڵنەوایی دەرێتی و لەگەڵیدایە .

وەکەسێک بەم شێوەیە بێت کاتێک قورئان دەخوێنێت هەم و خەمی ئەوەیە کەی پەندە و ئامۆژگاری وەربگرێت لەوەی دەیخوێنێتەوە ، ئەم کەسە مەبەست و نیەتی ئەوە نیە کەی تەواو بێت لەم سورەتە ، ئەو کەسەی ئەهلی قورئانە مەبەستی ئەوەیە کەی تێبگات لە خطابی اللە جل جلالە ، داواکاری و نەهی اللە چیە بۆی ؟ کەی بگەرێمەوە لە سەرپێجی ؟ کەی پەند و ئامۆژگاری وەربگرم ؟ لەبەر ئەوەی خوێندنەوەی قورئان عبادەتە ، دەی عیبادەتیش بە بێ ئاگای و غەفلەت نابێ ، اللە جل جلالە رێنموکاری بەندەکانێتی .

📜اخلاق حملة القرآن

عطاء الخرساني رحمە اللە دەفەرمووێت : هیچ بەندەیەك نیە سوجدەیەك بەرێ لە پارچەیەك لە پارچەکانی زەوی ، ئیللا لە رۆژی قیامەت شاهێدی بۆ دەدا بەو سوجدەیەی بردویەتی ، وە لە کاتی مردنیشی دا بۆی دەگری .

📜الزهد والرقائق لابن مبارك

معتمر بن سلیمان رحمە اللە فەرموویەتی : باوکم هەموو کەسەکانی ناو ماڵەکەی هەڵدەساند لە خەو کاتێک مانگی ڕەمەزان دەهات و دەیفەرموو : هەستن لە خەو لەوەیە ساڵێکی تر نەگەنەوە بە ڕەمەزان .

📜موسوعة ابن ابی الدنیا

ابراهیم بن ادهم دەفەرمووێت : دویناکەمان پەرە پێ ئەدەین بە دراندنی دینەکەمان ، جا نە دینەکەمان ئەمێنێتەوە نە ئەوەی گەشەمان پێیدا .

اللە بکە هاوەڵ و هاودەم ، وە مرۆڤەکان فەرامۆش بکە و گرینگیان پێ مەدە .

امام الآجري دەفەرمووێت : نابینن رەحمەتی خوای پەروەردگارتان لێبێت چۆن اللە جل جلالە هانی خەڵکی دەدات بۆ ئەوەی بیربکەنەوە و تدبریان هەبێت لە کەلامی موبارەکی خۆی ، هەر کەسێک تدبری کەلامی اللە بکات و هەوڵ بدات لە واتاکانیان تێبگات ، ئەوا پەروەردگاری دەناسێت ، وە گەورەی و دەسەڵات و قودرەت و توانای اللە جل جلالە دەناسێت ، وە گەورەی و رۆزی نیعمەت و فەزڵی اللە دەزانێت بەسەر ئیماندارانەوە .

وە هەر کەسێک تدبری کەلامی اللە بکات دەزانێت کامەیە ئەو واجبانەی دراوە بە سەریدا و ئەو نەفسی خۆی مەلزەم دەکات بەو حەق و مافانەی اللە جل جلالە داوای لێدەکات ، وە بە حەزەر و ئاگەدار دەبێ لەو شتانەی اللە جل جلالە حەزەری بەندەکانی پێداوە ، وە ئەوەی اللە هانی بەندەی داوە لەسەر ئەنجامی بدەن ئەمیش هەوڵی بۆ دەدات و هانی نەفسی لەسەر دەدات .

هەر کەسێك ئا ئەمە سیفەتی بێ و ئا بەم شێوەیە بێ باس کرا لە کاتی خوێندنەوەی قورئان یاخود لە کاتی گوێبیست بوونی قورئاندا لە غەیری خۆی ، ئەوا قورئان بۆی دەبێت بە شیفا ، وە ئەو کەسە کەسێکی دەوڵەمەندە بەبێ ماڵ و سامان ، وە کەسێکی سەر بەرز و بە عیزەتە بەبێ عەشیرەت و بنەماڵە ، ئەو کەسە لەو کاتەی خەڵکی لە سەرگەدانی و بێتاقەتی دان ئەم قورئان دڵنەوایی دەرێتی و لەگەڵیدایە .

وەکەسێک بەم شێوەیە بێت کاتێک قورئان دەخوێنێت هەم و خەمی ئەوەیە کەی پەندە و ئامۆژگاری وەربگرێت لەوەی دەیخوێنێتەوە ، ئەم کەسە مەبەست و نیەتی ئەوە نیە کەی تەواو بێت لەم سورەتە ، ئەو کەسەی ئەهلی قورئانە مەبەستی ئەوەیە کەی تێبگات لە خطابی اللە جل جلالە ، داواکاری و نەهی اللە چیە بۆی ؟ کەی بگەرێمەوە لە سەرپێجی ؟ کەی پەند و ئامۆژگاری وەربگرم ؟ لەبەر ئەوەی خوێندنەوەی قورئان عبادەتە ، دەی عیبادەتیش بە بێ ئاگای و غەفلەت نابێ ، اللە جل جلالە رێنموکاری بەندەکانێتی .

?اخلاق حملة القرآن

نوێژ ڕووە غیر قیبلە ..

اللە تعالی فەرموویەتی : « قَدۡ نَرَىٰ تَقَلُّبَ وَجۡهِكَ فِي ٱلسَّمَآءِۖ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبۡلَةٗ تَرۡضَىٰهَاۚ فَوَلِّ وَجۡهَكَ شَطۡرَ ٱلۡمَسۡجِدِ ٱلۡحَرَامِۚ وَحَيۡثُ مَا كُنتُمۡ فَوَلُّواْ وُجُوهَكُمۡ شَطۡرَهُۥۗ » سورة البقرة : ١٤٤

جا رسول اللە ﷺ لە سەفەردا رووە و ئەو شوێنە نوێژی کرد کە وڵاخەکەی دەیبرد .

٣٩٣ - لە جابر بن عبداللە ـەوە رضي اللە عنە کە دەفەرمووێت رسول اللە ﷺ لە گەشتەکەیدا نوێژی سوننەتی دەکرد لەسەر وڵاخەکەی رووە و خۆر هەڵات لە ئەثەری دواتر و ریوایەتێکی تردا دەڵێت رووە و ئەو شوێنەی ولاخەکەی دەیبرد ، جا ئەگەر بیوستبا نوێژە فەرزەکان بکا ئەوا دادەبەزی و رووە و قیبلە نوێژی دەکرد .

٣٩٥ - جابر بن عبداللە دەیفەرموو : رسول اللە ـم ﷺ بینی لەسەر وڵاخەکەی نوێژە نافیلەکانی « نوێژە سونەتەکان » دەکرد بە هەموو ئاراستەیەك دا ، بەڵام دوو سەجدەکەی نزمتر دەکرد لە ڕکوعەکە و ئیشارەتی دەکرد .

٣٩٦ - جابر بن عبداللە فەرموی : لە غەزای ئەنماردا رسول اللە ـم ﷺ بینی نوێژی دەکرد لەسەر وڵاخەکەی رووەو خۆر هەڵات .

٣٩٧ - وە عبداللە بن عامر بن ربیعة وتی : رسول اللە ـم ﷺ بینی نوێژە نافیلەکانی دەکرد لەسەر وڵاخەکەی ڕووە و هەموو لایەك .

٣٩٨ - لە ریوایەتێکی تردا دەڵێت : وە بە سەری ئیشارەتی دەکرد پێش ئەوەی روو بکات هەر لایەك ، وە رسول اللە ﷺ ئەمەی نەئەکرد لە نوێژە فەرزەکاندا .

٤٠٠ - شعیب ڕایگەیاند لە الزهري ـەوە پرسیاری لێکردوە سەبارەت بە گەشتیارێك کە بە جوانی لەسەر پشتی وڵاخەکەی نوێژی کردبێ و ڕووی لە خۆر هەڵات بێ یان خۆر ئاوا ؟
ئەویش وتی : سالم بن عبداللە بۆی باسکردم لە عبداللە بن عمر ـەوە رضي اللە عنمها : رسول اللە ﷺ نوێژی ئەکرد لەسەر پشتی وڵاخەکەی ، گوێی بەوە نەئەدا کە ڕووی لە کوێیە ، وە بەسەری ئیشارەتی دەکرد ، وە ابن عمر ـیش هەروای دەکرد .

٤٠١ - سالم وتی : ابن عمر بە شەو نوێژی دەکرد لەسەر پشتی ولاخەکەت لە کاتێکدا گەشتیار بوو ، وە گوێی بەوە نەئەدا کە رووی لە کوێیە ، ابن عمر فەرمووی : رسول اللە ﷺ نوێژی دەکرد ڕووە و هەر لایەك کە لەسەر پشتی وڵاخەکەی بوە ، وە وتری لەسەر دەکرد جگە لەوە نوێژە فەرزەکانی لەسەر نەدەکرد .

٤٠٢ - بە هەمان ریوایەتی الزهري ـیە

٤٠٣ - لە عبداللە بن عامر بن ربیعة « هەمان ئەثەری ٣٩٧ » ..

٤٠٤ - نافع لە ابن عمر ـەوە فەرمودەکە دەگێرێتەوە کە رسول اللە ﷺ لەسەر پشتی وڵاخەکەی نوێژی نافیلەی کردوە رووە و ئەو شوێنەی وڵاخەکەی دەیبرد ، وە دەڵێت ابن عمر ـیش دەیکرد .

٤٠٥ - ٤٠٩ - لـ ..

٤١٠ - لە ابن عمرەوە رسول اللە ﷺ لەسەر وڵاخەکەی نوێژی دەکرد ڕووە و ئەو شوێنەی وڵاخەکەی دەیبرد ، ئیشارەتی دەکرد وە سوجدەی نزمتر دەکردەوە لە ڕکوع .

٤١١ - انس بن سیرین وتی : انس بن مالک ـم بینی لەسەر گوێ درێژەکەی ڕووە و خۆر هەڵات نوێژی دەکرد ،
وتم : تۆم بینی ڕووە و غیر قیبلە نوێژت دەکرد ؟!
فەرمووی : ئەگەر رسول اللە ـم ﷺ نەبینیبایە بیکات ، یانی : نەمدەکرد .

٤١٢ - لە انس بن مالك ـەوە : رسول اللە ﷺ لە گەشتدا بە ملکەچی ڕووە و غیر قیبلە نوێژی دەکرد .

٤١٣ - محمد بن یحیی بۆی باسکردین ابو عاصم بۆی باسکردین لە یونس بن الحارث ـەوە وتی : ابو بردة بۆی باسکردم لە ابو موسی ـەوە کە : کە رسول اللە ﷺ فەرمووی : نوێژ لەسەر پشتی وڵاخ ئاوا و ئاوایە ، وە ابو عاصم ئاماژدەی بۆ ڕاستی و چەپی و بەردەمی کرد .

?السنة المروزي

کەلامی پەروەردگارم ..

رسول اللە صلی اللە علیە وسلم فەرمووی : اللە «طە» و «یس» ـی خوێندەوە هەزار ساڵ پێش ئەوەی ئادەم دروست بکات ، جا کاتێک فریشتەکان گوێیان لەو قورئانە بوو ، فەرموویان : سەرفرازی بۆ ئوممەتێك کە ئەمەی بەسەردا دادەبەزێت ، وە سەرفرازی بۆ ئەو ناخانەی ئەمە هەڵدەگرن ، وە سەرفرازای بۆ کەسێک بەمە قسە بکات « واتە : بیخوێنێتەوە »

?اصول السنة لإبن ابي زمنین

چەکی ئیماندار « الإسناد »

یعقوب بن محمد بن عیسی دەڵێت : ابن شهاب الزهري ئەگەر فەرمودەی باسکردبا سەنەدەکەی دەهێنا و دەیگووت ناکرێت سەرکەوتن بۆ سەربان الا بە پەیژە نەبێت .

?الجرح والتعدیل لابن ابي حاتم الرازي

صالح بن احمد الحافظ دەڵێت : گوێم لە ابا بکر محمد بن احمد بوو دەیگوت : پێم گەیشتوە بەوەی اللە تعالی ئەم ئومەتەی بە سێ شت تایبەت کردوە کە نەیداوە بە گەلانی پێشوتر لەوانیش : الإسناد و الأنساب و الإعراب .

یحی بن أیوب دەڵێت : پێم گەیشتوە ئەهلی عیلم دەڵێن : ئەگەر اللە ویستی بێت بەندەیەکی فێری خێر نەبێت و نەیناسێت ئەوا مەژغولی دەکات بە قسەی بێ واتا و هیچەوە .

?الجامع الإبن عبدالبر .